Ο Ντογάν Τσετίνκαγια, Αναπληρωτής Καθηγητής Πολιτικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο Κωνσταντινουπόλεως, μιλάει στο «Βήμα»
Οκαθηγητής Ντογάν Τσετίνκαγια εξηγεί τις κοινωνικές και ταξικές εντάσεις που βρίσκονται πίσω από τον τουρκικό εθνικισμό και περιγράφει πώς το τουρκικό κεφάλαιο, συμπεριλαμβανομένου του στρατιωτικού-βιομηχανικού συμπλέγματος, εξαπλώνεται στην Αφρική, αξιοποιώντας παραδοσιακές ιστορικές σχέσεις με τη Λιβύη.

Η Τουρκία έχει έντονη παρουσία στη σημερινή Λιβύη. Ποιο είναι το ιστορικό βάθος αυτής της σχέσης;

Η ιστορία των σχέσεων μεταξύ Τουρκίας και Λιβύης χρονολογείται από την εποχή που η περιοχή βρισκόταν υπό οθωμανική κυριαρχία.

Η Λιβύη υπήρξε μέρος των ονείρων της Τουρκίας για εξουσία και επέκταση στη Μεσόγειο, τόσο κατά τη διάρκεια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας όσο και στη σύγχρονη εποχή.

Τον 19ο αιώνα, με τις προσπάθειες εκσυγχρονισμού και ανανεωμένου συγκεντρωτισμού της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η Λιβύη τέθηκε υπό τον άμεσο έλεγχο της Κωνσταντινούπολης. Ωστόσο, παρόλο που ορισμένες από αυτές τις πολιτικές απέδωσαν αποτελέσματα, η Λιβύη παρέμεινε ένα μακρινό μέρος όπου συχνά εξόριζαν τους πολιτικούς αντιπάλους.

Μάλιστα, η φράση «θα σε εξορίσω στο Φεζάν» χρησιμοποιείται ακόμα και σήμερα στην τουρκική γλώσσα ως απειλή. Η οθωμανική κυριαρχία στη Λιβύη δεν ήταν, λοιπόν, ποτέ πολύ ισχυρή.

Μετά την Επανάσταση του 1908, οι Νεότουρκοι προσπάθησαν να ενισχύσουν την αυτοκρατορία μέσα από τον καταρτισμό Συντάγματος και έναν πιο κεντρικό έλεγχο. Ωστόσο, αυτό οδήγησε στην εισβολή της Ιταλίας στη Λιβύη. Σήμερα, πολλοί άνθρωποι στην Τουρκία θυμούνται τη Λιβύη κυρίως επειδή ο Μουσταφά Κεμάλ (μετέπειτα Ατατούρκ) μετέβη εκεί και προσπάθησε να οργανώσει μια τοπική αντίσταση.

Η οθωμανική αυτοκρατορία δεν ήθελε να ξεκινήσει έναν πλήρη πόλεμο, οπότε επέτρεψε σε ορισμένους αξιωματικούς να πάνε ανεπίσημα στη Λιβύη και να ενθαρρύνουν ορισμένες φυλές να αντισταθούν στην Ιταλία.

Ωστόσο, αυτή η προσπάθεια έληξε με την έναρξη των Βαλκανικών Πολέμων και οι δεσμοί της Τουρκίας με τη Λιβύη διακόπηκαν για μεγάλο χρονικό διάστημα. Ενώ η Λιβύη ήταν ιταλική αποικία από το 1911 έως το 1943, τα αντικαπιταλιστικά κινήματα στη βορειο-αφρικανική χώρα έλαβαν μόνο μακρινή και συμβολική υποστήριξη από τους Τούρκους διανοούμενους. Όταν η Λιβύη ανεξαρτητοποιήθηκε το 1951, η Τουρκία ήταν μία από τις πρώτες χώρες που την αναγνώρισαν, αλλά οι σχέσεις παρέμειναν περιορισμένες.

Τα πράγματα άλλαξαν κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησης του Μουαμάρ Καντάφι, ο οποίος ήρθε στην εξουσία το 1969 μέσω πραξικοπήματος. Ένας σημαντικός λόγος για την αναθέρμανση των σχέσεων ήταν ότι ο Καντάφι υποστήριξε την Τουρκία μετά την επέμβαση στην Κύπρο το 1974, όταν ο δυτικός κόσμος επέβαλε κυρώσεις στην Τουρκία.

Ωστόσο, η πραγματική εμβάθυνση των σχέσεων ήρθε τη δεκαετία του 1980, όταν τουρκικές επιχειρήσεις και κατασκευαστικές εταιρείες ξεκίνησαν μεγάλα έργα στη Λιβύη. Πολλοί Τούρκοι εργαζόμενοι και επενδυτές μετακόμισαν εκεί, γεγονός που συνέβαλε στην ενίσχυση των δεσμών μεταξύ των δύο χωρών.

Πώς εξηγείτε την πολιτική της Τουρκίας στη Λιβύη μετά το 2011 και τη λεγόμενη «Αραβική Άνοιξη»;

Μετά το 2011, με τις διαμαρτυρίες της Αραβικής Άνοιξης, ο Καντάφι έχασε την εξουσία και σκοτώθηκε. Εκείνη την εποχή, η Τουρκία είχε μια μονοκομματική κυβέρνηση με ισλαμικό χαρακτήρα, η οποία υποστήριξε την Αραβική Άνοιξη στη Βόρεια Αφρική.

Το κυβερνών «Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης» (AKP) και ο Πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν υποστήριξαν τη «Μουσουλμανική Αδελφότητα» και άλλες ισλαμιστικές ομάδες ενάντια στα κοσμικά πλην αυταρχικά καθεστώτα της περιοχής. Αρχικά, η Τουρκία υποστήριξε την προσωρινή κυβέρνηση της Λιβύης, αλλά καθώς το πολιτικό χάος αυξανόταν, έπρεπε να λάβει πιο συγκεκριμένη θέση.

Επέλεξε να υποστηρίξει την «Κυβέρνηση Εθνικής Συμφωνίας» (GNA: Government of National Accord) με έδρα την Τρίπολη αντί για αυτήν της «Βουλής των Αντιπροσώπων» στο Τομπρούκ. Το 2019-2020, η Τουρκία υπέγραψε στρατιωτικές συμφωνίες και σχημάτισε στρατηγική εταιρική σχέση με την «Κυβέρνηση Εθνικής Συμφωνίας» (GNA). Με προτάγματα, όπως το Σύμφωνο Θαλάσσης και η εθνικιστική ιδέα της «Γαλάζιας Πατρίδας», η Τουρκία επεδίωξε να επεκτείνει την επιρροή της.

Διεκδίκησε δικαιώματα στη θάλασσα, ιδίως σε περιοχές μεταξύ της Λιβύης και της Τουρκίας και στο Αιγαίο, προκαλώντας εντάσεις με την Ελλάδα.

Στο πλαίσιο αυτό, η Τουρκία παρείχε στρατιωτική υποστήριξη στην κυβέρνηση της Τρίπολης, με συμβούλους επί τόπου, με οπλισμένα ντρόουνς, ακόμη και με αποστολή μισθοφόρων μαχητών. Αν και η πολιτική αυτή απέφερε κάποια πραγματικά αποτελέσματα, η ρητορική για τη «Γαλάζια Πατρίδα» αφορούσε περισσότερο στην πολιτική και στη διπλωματία παρά σε κάποια πραγματική πολεμική αναμέτρηση.

Αντί να ξεκινήσει πλήρεις στρατιωτικές συγκρούσεις, η Τουρκία προέβη σε μικρής κλίμακας παρεμβάσεις και προσπάθησε να κερδίσει την υποστήριξη του λαού μέσω καλλιέργειας εθνικιστικών συναισθημάτων. Παρά τον τολμηρό της τόνο, η πολιτική αυτή δεν είχε ως στόχο την άμεση σύγκρουση με χώρες όπως η Ελλάδα, η Κύπρος ή η Αίγυπτος.

Αν και η περίοδος 2019-2020 φαίνεται σαν να σηματοδοτεί μια σημαντική ανατροπή στην εξωτερική πολιτική της Τουρκίας, στην πραγματικότητα ήταν μέρος της προσπάθειας του τουρκικού κράτους να διατηρήσει τη συσσώρευση κεφαλαίου. Ήταν μια απάντηση στην οικονομική κρίση που αντιμετώπιζε ο τουρκικός καπιταλισμός. Το κράτος χρησιμοποίησε τη στρατιωτική του δύναμη για να βοηθήσει τις επιχειρήσεις να διεισδύσουν σε νέες αγορές και να συμμετάσχουν σε μια περιφερειακή ανασυγκρότηση.

Ο ρόλος της Τουρκίας στη Λιβύη δεν αφορούσε μόνο στην εξωτερική πολιτική, αλλά και στην εξυπηρέτηση των συμφερόντων των τομέων των κατασκευών, της ενέργειας και της υπεργολαβίας. Με την επιβράδυνση της εγχώριας οικονομίας και την αστάθεια της εργασίας, αυτή η κίνηση ήταν ένας τρόπος να αναζητηθούν νέες πηγές κέρδους στο εξωτερικό. Το κράτος ανέλαβε για άλλη μια φορά το έργο της μεταφοράς, της διαχείρισης και της προστασίας του κεφαλαίου.

Πώς αξιολογείτε την τουρκική ιδέα της «Γαλάζιας Πατρίδας»;

Η ιδέα της «Γαλάζιας Πατρίδας», που συζητείται συχνά στην Τουρκία τον τελευταίο καιρό, παρουσιάζεται ως θέμα εθνικής κυριαρχίας. Ωστόσο, αυτό που κρύβεται πίσω από αυτήν τη ρητορική είναι πολύ βαθύτερο. Σχετίζεται περισσότερο με ταξικά συμφέροντα και με την ιστορία. Η πραγματική λειτουργία της «Γαλάζιας Πατρίδας» είναι να ανακουφίσει την κρίση του τουρκικού καπιταλισμού, ανοίγοντας περιοχές στο εξωτερικό για κέρδη και δημιουργώντας νέους τρόπους ανάπτυξης του κεφαλαίου. Δραστηριότητες όπως η εξερεύνηση πετρελαίου και φυσικού αερίου, οι συνομιλίες για τα θαλάσσια σύνορα και η στρατιωτική παρουσία στο εξωτερικό δεν είναι απλώς γεωπολιτικές, αλλά διαμορφώνονται και από ταξικές δυναμικές.

Ο λόγος για τη «Γαλάζια Πατρίδα», που τονίζεται συχνά τα τελευταία χρόνια στην Τουρκία, παρουσιάζεται επιφανειακά ως ζήτημα εθνικής κυριαρχίας. Ωστόσο, οι υποκείμενες δυναμικές αυτής της πολιτικής πρέπει να αναλυθούν σε ένα βαθύτερο, ταξικό και ιστορικά θεμελιωμένο πλαίσιο. Η κύρια λειτουργία της είναι να μετριάσει την κρίση του τουρκικού καπιταλισμού, ανακατευθύνοντάς τον προς περιοχές συσσώρευσης στο εξωτερικό και δημιουργώντας νέα πεδία αξιοποίησης για το κεφάλαιο. Οι δραστηριότητες εξερεύνησης ενέργειας, οι διαπραγματεύσεις για τις θαλάσσιες ζώνες δικαιοδοσίας και οι εκδηλώσεις στρατιωτικής δύναμης δεν είναι μόνο γεωπολιτικές στρατηγικές, αλλά και εκφράσεις ταξικών συμφερόντων.

Ο λόγος για την «Γαλάζια Πατρίδα» αποτελεί ένα ηγεμονικό σχέδιο που στοχεύει στην ανασυγκρότηση της κοινωνικής συναίνεσης μέσω του κρατικού μηχανισμού ασφάλειας και της εθνικιστικής ιδεολογίας. Ενώ η φτώχεια και η επισφάλεια των εργατικών τάξεων βαθαίνουν, η επίκληση μιας εξωτερικής απειλής χρησιμεύει για να συσκοτίσει τις εσωτερικές ταξικές ρωγμές. Με αυτή την έννοια, η «Γαλάζια Πατρίδα» είναι ταυτόχρονα μια στρατηγική του κεφαλαίου και ένας ιδεολογικός μηχανισμός.

Επιπλέον, οι δραστηριότητες εξερεύνησης ενεργειακών πόρων, οι οποίες βρίσκονται στο επίκεντρο αυτής της πολιτικής, παρέχουν σε μεγάλους κεφαλαιουχικούς ομίλους νέες ευκαιρίες σύναψης συμβάσεων, ενώ οι δημόσιοι πόροι μεταφέρονται στον ιδιωτικό τομέα με το πρόσχημα της εθνικής ασφάλειας. Οι εταιρείες που ασχολούνται με επενδύσεις στην αμυντική βιομηχανία, τη ναυπηγική στρατιωτικών πλοίων και την κατασκευή υποβρυχίων είναι οι κύριοι ωφελημένοι από αυτή τη διαδικασία. Σε αυτό το σημείο, το κράτος λειτουργεί για άλλη μια φορά ως καταλύτης της επέκτασης του κεφαλαίου.

Συμπερασματικά, ο λόγος περί «Γαλάζιας Πατρίδας» αποτελεί έναν από τους μηχανισμούς αναπαραγωγής του ηγεμονικού μπλοκ κράτους- κεφαλαίου στην Τουρκία. Λειτουργεί ως εργαλείο «διαχείρισης κρίσεων», στο οποίο ο μιλιταρισμός στην εξωτερική πολιτική και ο εθνικισμός στην εσωτερική λειτουργούν στρατηγικά. Από πολιτική άποψη, είναι απαραίτητο να αποκαλυφθούν οι βαθύτερες προϋποθέσεις αυτής της ρητορικής και να φανερωθούν τα ταξικά συμφέροντα που κρύβονται πίσω από το εθνικιστικό-μιλιταριστικό προσωπείο.

Özlem Temena

Yarın yapılacak olan referandum öncesi Yunanistan’da bulunan İstanbul Üniversitesi, Siyasal Bilgiler Fakültesi Öğretim Üyesi Y. Doğan Çetinkaya ile SYRIZA’nın referandum kararını ve olası sonuçlarını konuştuk.

Yunanistan’da halk yarın Uluslararası Para Fonu (IMF) ve Avro Bölgesi’nin yeni kemer sıkma önlemlerinin oylanacağı referanduma gidecek. Bu referandum sadece Yunanistan için değil, aynı zamanda Avrupa Birliği’nin ‘devamı’ konusunda büyük önem taşıyor. Yarın gerçekleşmesi beklenen referandum öncesi Yunanistan’da bulunan İstanbul Üniversitesi, Siyasal Bilgiler Fakültesi Öğretim Üyesi Y. Doğan Çetinkaya ile  SYRIZA’nın referandum kararını ve olası sonuçlarını konuştuk. Çetinkaya “Yunan toplumunun daha net bir çizgiden bölünmeye başlayabileceğini de görmeye başladık” yorumunda bulunarak “Bütün bu müzakere süreçleri ve evet/hayır üzerinden verilen kavga sınıf mücadelesinin bir tezahürü” dedi.

KAPİTALİSTLER İÇİN SYRIZA’NIN ALTERNATİF YOL ARAYIŞLARI EZİLMELİ 

Yunanistan’da SYRIZA’nın borçların ödenmesi konusunda son bir haftada yaptığı hiçbir teklifi kabul etmeyen Troyka arasında yaşanan gelişmeleri nasıl değerlendiriyorsunuz?
25 Ocak genel seçimlerinden sonra iktidara gelen SYRIZA hükümeti seçimlerde vadettiği değişiklikleri hayata geçirmek için AB Merkez Bankası, IMF ve AB kurumlarıyla gergin bir müzakere sürecine girişti. Aslında seçim öncesinde Troyka’nın uygulamalarını ve Nea Demokratia’nın politikalarını eleştirmiş de olsa gerek AB konusunda gerekse de avro konusunda radikal söylemlerden ısrarla kaçınmıştı SYRIZA ve Lideri Çipras. Nitekim Çipras ve kurmayları Avrupalı egemenlere sembolik olarak meydan okumuş hatta amiyane tabirle artistlik de yapmış olsalar, gerçekten radikal taleplerle müzakereye oturmadılar.

Temelde Avrupa’nın taleplerini kabul eden ancak bunları büyümeyi sağlayacağına inandıkları düzenlemelerle yeniden tanımlamaya giriştiler. Ancak AB ve IMF bu konuda bir milim dahi esnemedi.
Her şeyden önce uluslararası egemenler Yunanistan’a borç silme de dahil birçok tavizi verdiklerini düşünüyorlar. Ve bu tavizleri Yunanistan’ın neoliberal düsturları harfiyen uygulaması için vermişlerdi. Ancak şimdi bu projeyi kafadan eleştiren ve başka bir yol arayışında olan sol bir hükümet yeni tavizler talep ediyor. Bu AB iktisadi elitlerinin tahammül edemeyecekleri bir durum. Hatta kendi projeleri ve dünyaları için tehlikeli bir yola kapı aralayacak bir girişim de olabilir. Bundan dolayı sosyalistler açısından gayet ılımlı ve reformist adımlar da atmış olsa kapitalist elitler için SYRIZA’nın ve alternatif yol arayışlarının ezilmesi gerekiyor. Bundan dolayı SYRIZA’nın son teklifi emek piyasalarında reform, emeklilik düzenlemeleri, özelleştirmeler gibi SYRIZA’nın seçimlerde altını çizdiği ılımlı vaatlere dahi ihanet etmesine rağmen net bir şekilde reddedildi.

SYRIZA bu teklifinin programı ile ilgisinin olmadığını kendisi de çeşitli vesilelerle itiraf etti. Ancak bunun bir zorunluluk olduğunun altını çizdi. Burada basitçe SYRIZA’nın ne yaptığını bilmez bir halde hareket ettiğini iddia etmek doğru değil. SYRIZA’nın yönetici elitinde “oyun teorisi”nde kariyer yapmış şahsiyetler çok. Büyük ihtimalle yaptıkları açıklamalar, attıkları adımlar kafalarındaki bir büyük oyunun parçasıdır. Ancak bunun toplumsallaşmış, kitleselleşmiş ve politikleşmiş bir sol siyasete ne kadar uygun olduğu gayet tartışma götürür. Zira Yunanistan’da acil olan hegemonik ve güçlü olduğu düşünülen sol siyasetin politikleşmiş örgütlü bir halk hareketine dönüşmesi gerekliliğidir.

Şu anda bu yönde adımların atılmıyor olması, ve SYRIZA’nın daha sonra atılması gerekecek radikal adımlara halkı veya en azından taraftarlarını hazırlamıyor olmasının vebali büyük olacaktır. Şu anda görünen o ki SYRIZA yönetimi ve uluslararası mali kurumların bürokratları satranç oynuyor gibi hareket ediyorlar. SYRIZA’yı radikal adımlara zorlayan ise AB ve IMF’nin bir milim dahi SYRIZA tarafına doğru bir adım atmıyor olması. Seçimden önceki en büyük korkumuz olan kapitalizm karşıtı insiyaki tepkinin SYRIZA tarafından soğrulması AB ve IMF’nin tavrı “sayesinde” şu anda büyük oranda gerçekleşmemiş durumda.

Referandum kararını nasıl değerlendirmek gerekir?
Referandum kararı bu ortamda zorunluluktan ileri gelmiş olsa dahi iyi bir hamle sol adına. Zira yüksek mahfillerde devam eden müzakerelerin toplumsallaşması ve sokağa inmesi için bir fırsat yaratıyor. Troyka’nın ve Avrupalı maliye bakanlarının tedirgin olması da boşuna değil. “Nereden çıktı şimdi bu halk iradesi” tedirginliği yaratıyor teknokratlarda. Demokrasi gibi “tehlikeli” ve “tatsız” bir girdiye yol verebilir çünkü. Neoliberal AB politikalarını ve teknokratların kararlarının sorgulanmasını halkın gündemine taşıyabilir. Avrupa halklarının neoliberal itikada “hayır” dedikleri bir silsileyi tetikleyebilir. Esasen Yunanistan probleminin de AB seçkinleri için gerçek mahiyeti de budur demin ifade ettiğim gibi.

Referandum kararından sonra Çipras’ın Troyka’ya yaptığı teklifler ne anlama geliyor?
SYRIZA referandum kararından sonra yeni tekliflerde bulunmasına rağmen “hayır” kararında samimi. Hatta Maliye Bakanı Varufakis eğer evet oyu kazanırsa görevi bırakacağını da açıkladı. Zira evet kararından sonra Yunanistan için artık yapılacak bir şeyin olamayacağını ifade etti. Referandum öyle bir adımdı ki Avrupalı liderler de alınacak kararları, atılacak adımları bu tarihten sonraya ertelemek zorunda kaldılar. Ancak sonuçta evet ya da hayır çıkması her ne kadar çok farklı sonuçlar yaratacak da olsa SYRIZA için ancak bir zaman kazanma fırsatı vermiş durumda. 5 Temmuz’dan sonra daha sola doğru adım atmayı göze alamaz ise bu oyunu daha ne kadar devam ettirir bilinmez.

Referandumun ardından ne tür gelişmeler ön görülebilir?
Hayır sonucu çıkar ve Avrupa taviz vermez tutumunu sürdürürse SYRIZA’nın yine tedrici adımlarla Avrupa kurumlarını zorlayacağını tahmin edebiliriz. Avrodan çıkmayarak avroya bağlı bir kağıdın basılması buna örnek olabilir. Ancak bugün Selanik’te izlediğim ‘evet mitingi’nde olduğu gibi Yunan toplumunun daha net bir çizgiden bölünmeye başlayabileceğini de görmeye başladık. Zira aslında bütün bu müzakere süreçleri ve evet/hayır üzerinden verilen kavga sınıf mücadelesinin bir tezahürü.
Seçim sürecinde olmadığı kadar evet/hayır mücadelesinin bir toplumsal çatışmayı tetiklemesi de bu sürecin nereye gidebileceğine işaret ediyor. Bu referandum, ikilem net bir sınıfsal yarılmayı açığa çıkartabilir. Evet ve hayır tavrını sınıfsal bir bölünme olarak politikleştirebilirse SYRIZA -veya en genel anlamda sol-, Yunanistan’da politikanın tabanda daha da sertleşeceği bir döneme girdiğimizi söylemeye başlayabiliriz o zaman. İşte ancak o zaman seçimlerde yükselmesinden rahatsızlık duyulan faşist Altın Şafak’ın gerçek anlamda ne olduğunu da anlama fırsatı bulacağız.

HAYIR ÇIKMASI SYRIZA’YA ALAN AÇAR

Siz referandum sürecini izlemek için Yunanistan’dasınız, nasıl bir hava var şu anda sokaklarda?
Son günlerde ‘evet’ talebiyle sokaklara çıkan grupların özellikle üst-orta sınıfın sınıfsal korkularına oynadıklarını görüyoruz. Ben bugün bir tanesini Selanik’te izledim. Troyka’nın taleplerini kabul etmek gerektiğini sokaklarda eylem yaparak ifade eden önemli bir kesim var. Bu noktada SYRIZA’nın “orta sınıf” hassasiyetlerini ve korkularını düşünmek yerine Troyka’nın açık bir şekilde sergilediği “orta yol yok” siyasetini ifşa ederek alt sınıflara oynaması gerekiyor. Bu anlamda referandum aynı zamanda bir risk SYRIZA için. Zira son günlerde banka önlerinde yaşanan panik ve kuyruklarla “Evet” hissiyatının ve korkunun yükselmesi ve sonucun bu yönde çıkması SYRIZA’nın ılımlı söylemini dahi darmadağın edebilir. Sandıktan hayır çıkması ise SYRIZA’ya yeni manevra alanı açacaktır. Varufakis’in de açıkça kendileri kadar Avrupa’nın egemenlerinin de sıkışmış olduklarını söylemesi boşuna değil. Avrupa sisteminin devam ettirilemez olduğunu gösteriyor olduklarını iddia ediyor. Bu konuda ne kadar başarılı olduklarını ve bunun Avrupa halklarında ne kadar yankı yaratacağını da yakın gelecekte hep beraber göreceğiz.

https://www.evrensel.net/haber/255141/referandum-net-bir-sinifsal-yarilmayi-aciga-cikartabilir

Geçmişten bugüne işçilik, zanaatkârlar, loncalar; Osmanlı’da lonca teşkilatları ve onların direnişleri; Cumhuriyet’te işçi hareketleri ve sendikalar… Emeğin ve işçiliğin tarihini siyaset bilimci, Tanzimat’tan Günümüze Türkiye İşçi Sınıfı Tarihi kitabının yazar ve editörlerinden Doç. Dr. Y. Doğan Çetinkaya’yla konuştuk.

Bir sözlük sorusuyla başlasak: Geçmişten bugüne “işçi” kime deniyor?
İnsanı insan yapan aslında doğayla girdiği ilişki. Bu, düşünce tarihi boyunca filozofların da üstünde durduğu bir konu. Bir yanda her şeyi Tanrı’nın yarattığı ve insanın onun içerisinde devindiği, sorumsuz olduğu bir anlayış varken, diğer yanda da antik çağdan günümüze gelene kadar emek üzerine çok ciddi bir tefekkür var. Emeğe, yani aslında insanın yapıp ettiklerine, özne haline gelmesine, eylemine yaratıcılık atfediliyor. Aslında buradan da emekçi türüyor. Yaratan, dünyayı değiştiren, dönüştüren, etrafını şekillendiren bir insan olarak emekçi ve emek süreci hep var. Ama bizim çağımızda emekçi artık işçi oluyor.

Emekçinin işçiye dönüşüm süreci nasıl oluyor?
Emek ve emekçi kapitalizmde işçileşiyor. Proleterleşme dediğimiz hadise. Kapitalizmde en kaba biçimiyle işçi emeğini ya da teorik olarak daha doğrusunu söylersek emek gücünü satan, emeği meta haline gelmiş insana deniyor. Daha önce insan üretip kendini var ederken bir kullanım değeri üretiyordu. Yani insanların kullanımı için bir değer üretiyordu. Kapitalizm ilk defa bunu değiştirip, değişim değeri için üretim yapmaya başladı. Daha önce değişim yok mu, var. İnsanlar ürettikleri malları ticarete konu etmiyorlar mı, ediyorlar. Ama ticareti yapılan nesne her zaman için kullanım için üretiliyor. Kapitalizmde ise artık kullanılması esas değil. Elbette ki her üretilen malın bir kullanım değeri var yine, ama asıl olarak değişim değeri için üretiliyor. Bu nedenle buna “mal” değil “meta” diyoruz. Kapitalizmin özü meta. “Şeyleşme” de bunun için denir. Her şey satılması için üretilen bir “şey” haline geliyor.

İşçinin emeği de öyle…
Evet. Aslında işin nirengi noktası da bu. İşçinin kendisi de meta haline geliyor. Daha doğrusu işçinin daha önce kendisinden bağımsız olarak düşünülmeyecek olan emek gücü ilk defa piyasada işçiden bağımsız olarak satılıyor. Yine emekçiden ayrı olarak düşünülemeyecek ve ondan fiziksel olarak ayrı bir yerde olmayan üretim aracı da işçileşme ile birlikte emekçiden kopuyor. Emekçinin işçiye dönüşümü işte bu süreç. Daha önce pazar var, değiş-tokuş var ama piyasa yok. İşçileşme, proleterleşme dediğimiz şey ancak bu meta ekonomisinde, piyasa ekonomisinde oluyor. İşte işçileşme de bu: Metalaşmış kendi emek gücünü piyasada satan insan.

İşçi, işçilik, işçi sınıfı tanımlarının hep sanayiyle, fabrikayla, mavi yakalılıkla ilişkilendirildiğine dikkat çekiyorsunuz. Osmanlı ve Türkiye söz konusu olduğunda da aynı sınırlılıkla karşılaşıyoruz.
Çünkü kapitalizmi, kapitalizmin bir aşaması olan endüstriyle eşitliyoruz, ama bu yanlış. Kapitalizmin teknolojiyle bir alakası yok. Daha doğrusu tanımlanmasında esas değil. Sanayi, kapitalizmin tarihi içerisinde kronolojik olarak alt bir dönem. Kapitalizmin ortaya çıkması kabaca 16’ncı yüzyıl. Ama biz kapitalizm dediğimizde 19’uncu yüzyılın sonu ve 20’nci yüzyıl geliyor aklımıza. Sanki geç gerçekleşmiş, gerçekleşmişse de Avrupa ülkelerinde olmuş gibi. Böyle bir önkabul var. Oysa sermaye, kapitalizm bir teknoloji seviyesi değil. Teknolojiyi değiştirip dönüştüren kapitalizmin kendisi, teknoloji kapitalizme içkin değil. Bu nedenle işçiyi teknolojinin bir seviyesiyle tanımlayamayız. Diğer yandan sermayeyi de teknolojiyle değil işçiyle, emekle tanımlayabiliriz. Çünkü sermayeyi yaratan da işçinin kendisi. Sermeye birikiminin de esası, varsa özü işçileşme.

İşçinin, emekçinin sadece endüstride çalışan, mavi yakalı işçi olarak kabul edilmesi bir indirgeme. Böyle tanımlamak yasak değil elbet, isteyen böyle tanımlayabilir. Ama böyle tanımladığınızda bugün olduğu gibi, “işçi sınıfı artık ortadan kayboluyor” dersiniz ve hatta “kapitalizm yok, sanayi sonrası toplumda yaşıyoruz” dersiniz. Çünkü sanayiyle kapitalizmi eşitlemişsinizdir.
İşçiyi, işçiliği tarif ederken böylesi bir indirgemecilik nasıl bir çıkmaza neden oluyor?
İşçinin, emekçinin sadece endüstride çalışan, mavi yakalı işçi olarak kabul edilmesi bir indirgeme. Böyle tanımlamak yasak değil elbet, isteyen böyle tanımlayabilir. Ama böyle tanımladığınızda bugün olduğu gibi, “işçi sınıfı artık ortadan kayboluyor” dersiniz ve hatta “kapitalizm yok, sanayi sonrası toplumda yaşıyoruz” dersiniz. Çünkü sanayiyle kapitalizmi eşitlemişsinizdir. Bundan dolayıdır ki bugün teknolojiden bahsedilirken “sanayi ötesi toplum” gibi farklı toplumsal formasyonlarda yaşadığımıza dair bir takım teoriler üretiliyor. Sanki kapitalizmden başka bir aşamaya geçmişiz gibi.

Doğru tanım nasıl olmalı?
Bana sorduğun için bana göre, daha doğrusu benim öğrendiğim belli bir yoruma göre –ki başka türlü düşünmek yasak değil tabii– kapitalizmi daha Marksizan bir şekilde tanımlamamız gerekir. İster 16’ncı yüzyılda toprakta çalışan, çitleme hareketleri zamanında işçileştirilen köylülerin, serflerin proleterleşmesi sonucu ortaya çıkan işçileşme süreçleri olsun, ister kentlerde geç Ortaçağ’da loncalar çerçevesinde çalışan zanaatkârların işçileşmesi. Veya ister 17 ve 18’inci yüzyıllar ile 19’uncu yüzyılın başlarında loncalarda çalışan zanaatkârların bir çatı altında bir araya getirilip iş bölümü çerçevesinde çalıştırılması olsun, ister Sanayi Devrimi’yle fabrikaların ortaya çıkmasından sonra gördüğümüz endüstri işçileri, mavi yakalı işçiler. Ya da ister 19’uncu yüzyılın sonunda ortaya çıkan hizmet sektörü, beyaz yakalı olarak tarif ettiğimiz kesimler olsun… Bunlar sayısız ve sonsuzdur, say say bitmez. İşçileşme biçimleri çeşitlidir. Ama hangi yoldan proleterleşirse proleterleşsin bizim için hepsi işçidir. Pratik ya da somut olarak bu tamamıyla aynı oldukları anlamına gelmiyor. Kentlerde işçileşen insanlar, çırakların işçileşmesi, kalfaların ya da ustaların işçileşmesi, farklı yetenek ve bilgiye sahip insanların işçileşmesi… Emek gücünü piyasada meta olarak satıyor musun, satmıyor musun, esas olan bu.

Burada orta sınıf diye adlandırılan küçük burjuvazi ciddi bir kafa karışıklığına neden oluyor. Mesela bir emekçi olarak zanaatkâr. O da bir üretim aracına sahip. Kendi hesabına çalışmaya devam edip kendi ürettiği ürünü piyasada değişim değeri için sattığı için işçileşmiyor. Çünkü o bir küçük burjuva, bir esnaf. Piyasada kendi üretim aracıyla ürettiği ürünü, ayakkabıyı, kendi dükkânında, pazarda ya da bir esnafa satıyor. Ama eğer üretim üzerindeki kontrolünü kaybetmeye başlıyorsa, orada esnaf olmakla birlikte işçileşme süreci de başlıyor. Bir tüccara, iş verene bağlı olarak çalışmaya başlayabilir. Aletleriyle birlikte bir atölyeye gidip çalışabilir ya da aletlerini rehinde kaybedip emek gücünü, bilgisini, kalifiye özelliğini satabilir. Proleterleşme, işçileşme her zaman bir süreç ve bu sürecin aşamaları, farklı yolları, patikaları biraz kafa karıştırıcı olabiliyor.

Burada loncalara dair bir parantez açsak. Lonca teşkilatlarında yer alan emekçiler bir yandan loncalarını yaşatmak ve “işçi” olmamak için uzun süre direniyorlar. Bu nedenle loncalar işçi mücadelesi ve hareketinde bir engel olarak görülüyor. Ama buna şerhiniz var. Lonca yapısının ve zanaatkârlığa dayanan üretimin işçi mücadelesinin ve daha sonrasında hareketinin oluşmasına engel teşkil etmediğini, aksine bu geleneksel yapının mücadeleyi meşrulaştıran bir yanı olduğunu söylüyorsunuz. Neden?
Kapitalizme gelene kadar kentlerde bütün ekonomi loncalar etrafında örgütleniyor. Kapitalizmde istediğin kalitede ürün üretebilir, piyasada istediğin fiyatla rekabet edebilirsin. İşçi olarak da bu rekabete dâhil olabilirsin. Ancak kapitalizm öncesinde piyasa toplumu olmadığı için böyle şeyler yapamazsın. Ürünün bağlı kalman gereken bir kalitesi ve fiyat düzeyi var. Derler ya hani bu durumu özetlemek için, “fahişelik ve dilencilik bile yapacaksan loncasına gireceksin” diye, bunun dışında bir hareket, “istediğim kalitede, istediğim kadar, istediğim fiyata” anlayışıyla üretim yapmak her şeyden önce ahlaksızlıktır. Yani bir “ahlak ekonomisi” var. Kapitalizmde en büyük isyanların hep “ahlaktan” çıkması ya da “haysiyet” mevzusunun önemi de hep bundandır. Geçmişten gelen bir bakiyedir.

Kapitalizm ortaya çıktığı zaman loncalar etrafında örgütlenen yapı çatlıyor. Çünkü meta üretilmeye başlanıyor. Zanaatkârın kendisi artık kullanım değeri için değil, satmak, kâr etmek için üretiyor. Ustanın çırak ve kalfaya bakışı değişiyor. “Daha az para vereyim, daha çok üreteyim” diyor. Rekabet başlıyor. Patronlaşmaya, sermayedarlaşmaya, malını ürettirdiklerini de işçileştirmeye başlıyor. O zaman çıraklar rahatlıkla kalfa olamıyor, kalfalar ustalaşamıyor. Buna karşın sermayedarlar loncaları sevmiyor. Çünkü lonca aynı zamanda bir örgütlülük. Loncaların daha önceki “ahlaki” anlayışı bir sendika gibi işlemeye başlıyor. İçindeki insanlar, “Hop, bunu yapamazsın, bu ahlaksızlık, buna direniriz” diyor. Onun içindir ki, 19’uncu yüzyılda ilk sendikalar aslında loncalar oluyor. Çünkü insanlar az önce bahsettiğim “ahlaka” sarılıyor. Aslında loncaya sarılma bir insanlık talebi. Örgütlülük, bir arada hareket etme talebi. Loncalar, özellikle dayanışma sandıklarıyla sendikavari bir olanak sunuyor.

Osmanlı’da loncaların direnişleri 18’inci yüzyıl boyunca çeşitli kentlerde hep var. Fakat işçileşme, proleterleşme süreçleri daha çok 19’uncu yüzyılda, 1870’lerden sonra görünür hale gelmeye başlıyor. Bu da tesadüf değil. 1848’den sonra 1871 Paris Komünü çevresinde ilk defa modern sendikaların, siyasal partilerin Avrupa’da ortaya çıktığını görüyoruz. Osmanlı’da da ilk kıvılcımlar 1870’lerde ortaya çıkıyor.
Osmanlı’da loncaların durumu nasıl, direniş hareketleri nasıl seyrediyor?
Osmanlı’da loncaların direnişleri 18’inci yüzyıl boyunca çeşitli kentlerde hep var. Fakat işçileşme, proleterleşme süreçleri daha çok 19’uncu yüzyılda, 1870’lerden sonra görünür hale gelmeye başlıyor. Bu da tesadüf değil. 1848’den sonra 1871 Paris Komünü çevresinde ilk defa modern sendikaların, siyasal partilerin Avrupa’da ortaya çıktığını görüyoruz. Osmanlı’da da ilk kıvılcımlar 1870’lerde ortaya çıkıyor. Bir yandan işçi hareketleri bir toplumsal hareket olarak, grev hareketi olarak ortaya çıkıyor. Diğer yandan, grevlerin ya da isyanların olmadığı yerlerde emekçilerin loncalar etrafında harekete geçtiklerini, örgütlendiklerini görüyoruz. Loncalar çarpışma alanı oluyor yani. Siyasi veçhesi de olan, düzenlenmiş bir alan olduğu için onun yöneticilerini devlet atamak istiyor. Çalışanlarsa yönetimi kendileri belirlemek istiyor. Burada çatışma, mücadele ortaya çıkıyor.

Örneğin loncaların kâhyaları, kethüdaları var. Yöneticileri yani. Bunları devlet de atayabiliyor, bunlar emekçilerin arasından da çıkabiliyorlar. Ama her halükarda genelde işçilerin sömürüsünde rol oynayan parazitler. İşçiler ise bunlara rağmen loncanın getirdiği geleneksel bir arada durma, örgütlülük olanağını kullanıyorlar. Dayanışma sandıkları bir çatışma durumunda ayakta durmalarını sağlıyor. Sektörel de olsa büyük bir nimet. Ama sektörel olması bugün sendikalarda olduğu gibi belli sınırlılıkları da arttırıyor elbette. Örneğin 1908 grev dalgasında ve sonrasında eğer işçiler bir sendikal yapı kuramamışlarsa lonca halinde hareket ediyorlar. Çünkü devlet ve kolluk gücü de bu geçmişten gelen meşru yapıyı dikkate almak zorunda.

20’nci yüzyılın başlarında, 1908’de, 1910’larda loncaları bir işçi örgütlenmesi olarak hâlâ canlı bir şekilde görüyoruz. Genelde duyanlara çok geç bir tarih gibi geliyor ama oysa bir yapı ve teşkilat olarak varlar. Çünkü işçiler “modern” bir işçi hareketi olarak yani sendikal olarak ortaya çıkamadıkça –ki onu da deniyorlar– hep loncaları kullanıyorlar. Çünkü değişip dönüşse de loncalar bir “ahlak hareketi” ya da “ahlaki düzen” olarak orada duruyorlar. Burada bir idealden bahsetmiyorum tabii. Kendi içinde işçiler, emekçiler için birçok olumsuzlukları da var. Bu aslında aynı zamanda bir referans noktası gibi kullanılan bir gerçeklik, kapitalizmin yıkımı ve sömürüsü karşısında yakın geçmişten bir tutanak. Devlet de, şirketler de onu bir şekilde kabul etmek zorunda kalıyor. İşçilerin geri çekildikleri bir mevzi olarak düşünebiliriz loncaları. Ama işçiler sokak eylemi ya da grev yapan bir şekilde gündeme gelmek için loncalardan kopup daha modern anlamda sendikaları ortaya çıkartmaya başlayacaklar.

İşçileşme, Marx’ın dediği gibi, insanın insan olmaktan çıkmasıdır. İşçi, en mükemmel halinde köleye yakındır. Normal olarak insanlar işçileşmeye direnmeye çalışıyorlar, işçi olmamaya çalışıyorlar. Proleterleşme sürecinin esası bu. Proleterleşme süreci emekçilerin direndikleri ama karşı koyamadıkları bir süreçtir.
Loncalardan kopuş ve Erken Cumhuriyet’te işçilerin durumuna gelmeden önce, loncalarla günümüz arasında bir köprü kursak. Bugün “esnaf kurye” diye bir şey var. Bir nevi lonca teşkilatlarındaki hamalların “modern” versiyonu. Bugün bir kuryenin “esnaf” olma arzusu ile “işçiliğe” direnme hali loncalarınkiyle birtakım paralellikler taşıyor mu sizce?
Evet, o kurye belli bir açıdan esnaf. Esnaf özellikleri gösteriyor. Kendi aracı var, firmayla bir esnaf gibi ilişki kurmaya çalışıyor. Özerk olmak, kendi işinin sahibi olmak istiyor. Peki neden? Çünkü hiçbir insan evladı işçi olmak istemez, herkes işçileşmeye direnir. Çünkü işçileşme, Marx’ın dediği gibi insanın insan olmaktan çıkmasıdır. İşçi, en mükemmel halinde köleye yakındır. Normal olarak insanlar işçileşmeye direnmeye çalışıyorlar, işçi olmamaya çalışıyorlar. Proleterleşme sürecinin esası bu. Proleterleşme süreci emekçilerin direndikleri ama karşı koyamadıkları bir süreçtir. Onun için her noktada bunun dışına çıkmaya çalışırlar; çalışmamaya çalışırlar, üretim araçlarını kırarlar, kaçarlar, belli bir süre çalışıp ondan sonra uzaklaşırlar, bahis oynarlar, köyündeki toprağına çalışmaya giderler. Sadece ek gelir için değildir bu gidişler mesela.

Esnaf ne yapar, esnaf gibi hareket eder. Şirket karşısında esnaflık kabiliyetinde güçsüzse, pazarlık gücü düştüğü oranda işçileşir, esnaflıkla işçileşme arasında gidip gelir. Proleterleşme süreci dediğimiz de bu. Biteviye bir süreç. Bir insan işçi olduğu zaman o süreç durmaz. Kapitalizmin en önemli özelliği bu zaten. Kapitalizm sürekli bir proleterleşme sürecidir. İşçiyi dahi tekrar işçileştirir. Kurye de işçileşiyor. Fırın sahibinin işçileşmesi gibi. Esnaf olarak ilişki kurmak istiyor ama firma kârını arttırmaya çalıştığında onun yaptığı işi proleterleştirmeye çalışıyor ki daha fazla kâr etsin, daha doğrusu artık çeksin. Ne yapacak, kendi şirketinde bordrolu olarak işe alacak. Altındaki motosiklet şirketin olacak. O da artık “mükemmel işçi” olacak. Doğal olarak esnaf ile mutlak işçilik arasında proleterleşme sürecini yaşayan biri olacak. Bir insan ya orada ya burada olmak zorunda değil bu süreç içinde. Bizim kafamızı karıştıran o aradaki konum ya da süreç zaten bu tür örneklerde.

Nasıl?
Yani kendi motoruyla esnaf gibi davranmaya çalışan kişi esnaf ile işçilik arasında bir yerlerde, teorik olarak gri alanda. Aslında proleterleşme sürecinde. Onlar tam arada işçileşme sürecini yaşayan insanlar. Bana sorarsan, teoriyi itikat haline getirmezsen, pratik olarak o aradakiler de işçi. Ama diğer yandan pratik anlamda sosyal gerçeklik de basit bir şey değil. Yani teorik namusu kurtarmak için “o da işçi” demiyorum. Meselenin özü itibarıyla işçi. Ama aynı pratik sürecin farklı gerçeklik düzeyleri de var. Çünkü örgütlenmesi, bilinci, kültürü farklı oluyor haliyle. Bu yüzden bir fabrika grevinden başka türlü direnişler hatta isyanlar ortaya çıkabiliyor.

Türkiye’deki esnaf kuryeler 2022’nin ilk günlerinde bayrak kaldırmıştı. Aslında “esnaflıkları” elden gittiği oranda, bir “patron” olmadıklarını zaten bilseler de bununla ayan beyan yüzleştikleri oranda, daha insani çalışma şartları için iş bırakmışlardı.
Burada bir diğer husus da gündeme gelebilir. İşçileşme sadece yapısal bir sürecin sonucu değildir. Yani “kapitalizm oluştu ve işçiyi doğurdu” gibi tek yönlü bir ilişki yoktur. İşçiler de kendi oluşumlarının öznesidir. Bu nedenle sınıf oluşumu durağan bir toplumsal pozisyonun ürettiği yapısal bir sonuç değil, hareket halinde hakiki bir toplumsal ilişkidir. İşçi sınıfının yapısal konumu ve dolayısıyla sınıf karşıtı ile kurduğu ilişki ve buna dair sahip olduğu bilinç, farkındalık, kültür, eylem onun nasıl bir işçi olduğunu da belirler. Dolayısıyla her meselede olduğu gibi sınıfa da total yani bütüncül bakmak elzemdir. Öznellik, faillik ve sınıfın kendi kendini yaratmasından bahsettikten sonra bu eylemliliğin toplumsal bir hareket halini alması da bir toplumsal ilişki olarak sınıf oluşumunun bir başka yönüdür.

İşçi sınıfı modern tarih boyunca en başta gelen toplumsal hareketlerden birini oluşturur. İşte akademik çalışmalar da uzun bir süre aslında bir toplumsal hareket halini almış örgütlü işçi hareketi, sendikalar üzerine kurulmuştur. İşçi sınıfı üzerine çalışmalar bu hareketlerin bir tarihi olagelmiştir. Ama aslında işçi hareketleri sendika gibi kurumsal bir çatı dışında, kurumsallaşmamış toplumsal ağlar içinde de eyleyebilmiştir. Örgütlü bir hareket olmanın yanında kendiliğinden ve insiyaki olarak ortaya çıkan kolektif tepki biçimleri de yaratmıştır. Onun için işçileşme süreçlerinin bu kendiliğinden tepkileri ya da farklı eylemlilikleri de çok yaygındır. Ben kurye işini böyle görüyorum.

Bunun yanında unutmayalım, hareket halinde olmayan, eylem yapmadığı durumdaki işçi sınıfının genel durumu veya özellikleri yani yedikleri içtikleri, nerede nasıl hangi şartlar altında çalıştıkları, gündelik hayatları, aşkları, rüyaları, cinsiyet ilişkileri, üretim dışındaki hayatları vs. de onların nasıl işçileştiklerini belirler. Özellikle onların bilinç seviyeleri, davranışları ve kültürleriyle ilgileniyorsanız.

Peki, sendikal hareketin başlıca alanları neler oluyor?
Osmanlı’dan gelen miras baki. Cumhuriyet tarihinde Osmanlı’da olduğu gibi hemen hemen her sektörde işçileşme yaşanıyor. Küçük sayılar halinde yaşandığı zaman elbette ki Almanya’da 19’uncu yüzyıldaki Sosyal Demokrat Parti’yi yaratan cesamette olmadığı için öyle bir sonuç arz etmiyor. Ama bu olmadığı anlamına gelmiyor. Sadece ölçüsü küçük. Bu yüzden daha mütevazı boyutlarda kalıyor.

Yeni kuşak çalışmalar şemsiye, döşemeci, mücellit, terzi, doğramacı, berber, eczacı, duvarcı, marangoz, fırın, dülger, mobilya, taşçı, ekmek, kundura, bira, sandalyeci, demirci gibi zanaatkâr işçilerin nasıl protelerleştiklerini, ne gibi örgütlenme faaliyetlerine giriştiklerini, ne tür eylemlilikler gerçekleştirdiklerini ve hangi radikal fikirlerin kitleselleşmesi için mücadele verdiklerini açığa çıkarmaya başladı. Tütün gibi halıcılık ve dokuma endüstrisi olmak üzere tekstil sektörünün farklı alanları, yine tarıma dayalı sanayinin önemli unsurlarından bir tanesi olan zeytinyağı ve sabun imalathaneleri ve mağazaları, tarıma dayalı sanayinin yanında cam, kâğıt, seramik, kibrit, deri (tabakhane ve debbağhaneler) gibi sektörler, madenler ve maden işçiliği, liman ve rıhtım işçileri, demiryolu çalışanları, şehir içi ulaşım işçileri, Şirket-i Hayriye, Seyr-i Sefain, tramvay, tünel işçileri, hamal, mavnacı, salapuryacı gibi liman işçileri, kentsel dönüşüm ile kentin aydınlanması, elektrik vb. sektörde çalışan işçiler, geleneksel yapı ve tuğla fabrika işçileri, dönüşen kamusal alanda kamuoyunun en önemli kürsüleri olan gazete ve kitapların yaygınlaşması ile matbaa işçileri ve mürettipler, kentlerde yine yaygınlaşan ticarethanelerinde çalışan ücretliler ile kamu hizmeti sayılan birçok hizmette “memur” niteliği taşıyan işçilerin sayısı da muazzam bir artış gösterecekti. Belediye işçileri ve temizlik işlerinde çalışanlar, yine kent içi taşımacılıkta çok önemli bir kesim olan arabacılar, hızla ticarileşen ve hızla kapitalist işletmeler olarak ortaya çıkan eğlence sektörü yani oteller, kahvehaneler, lokantalar, gazinolar ve birahaneler ve burada çalışanlar. Yine posta, telgraf gibi alanlarda çalışan işçiler. Osmanlı ve cumhuriyet tarihi boyunca sendikal hareketin başlıca alanları bunlar.

Erken Cumhuriyet döneminde Türkiye’de işçinin durumunun bir resmini çizer misiniz?
Literatür olaya daha çok endüstri-sanayi bağlamında yaklaştığı için bize şöyle bir hikâye anlatılır: “Osmanlı’da işçi sınıfı ve sanayi zaten yoktu, bu Cumhuriyet’te başladı. Bunu da devlet Kamu İktisadi Teşekkülleri (KİT) ile kurdu. Şeker fabrikaları, dokuma fabrikaları, madenler, demir çelik fabrikaları vs.” Ve derler ki: “Bunları devlet kurduğu için, bunlar KİT olduğu için işçi sınıfı burada ortaya çıktı. İşçiler burada ortaya çıktığı ve bu yerlerin sahibi de devlet olduğu için işçiler bizim bildiğimiz anlamda, Avrupa’da gördüğümüz gibi değil, memur zihniyetli işçilerdi. Onun için devlet babayla da çok mücadele edemediler, o da biraz ‘babalığını’ gösterdi tabii, bazı haklar verdi, onun için Türkiye’de sınıf çatışması ortaya çıkmadı.”

Bu tamamen saçmalık tabii. Çünkü bir kere 20’nci yüzyıl başında KİT’ler dünyanın her yerinde yaygınlaşıyor zaten. ABD’de, Almanya, İtalya ya da Fransa’da bunları görüyoruz. Devletin tek parti otoriterliği, faşizan eğilimleri, korporatizm ve tekelci kapitalizm şeklinde sermayenin temerküz etmesi de 1929 Buhranından sonra bütün dünyada görülüyor. Buralarda bir sanayi işçiliğinin ortaya çıktığı vaka. 19’uncu yüzyılda olduğu gibi 20’nci yüzyılda da bu topraklar evrensel dünya tarihinin bir parçası. Ama sadece bu yok. Osmanlı’dan gelen bir miras var. Hemen hemen bütün sektörlerde işçileşme ve meta ekonomisi Osmanlı’nın 19’uncu yüzyılında zaten yaygınlaşmıştı. Onun için işçiler her yerdelerdi; tarım işçileri var, mevsimlik işçiler var, sürekli işçiler olarak toprakta işçileşme var, liman kentlerinde özellikle liman işçiliği var, hizmet sektöründe, bankacılıkta, sigortacılıkta, kent ekonomisinde küçük burjuvazinin işlettiği mağazalarda, her yerde varlar. Bir kent ekonomisi var yani. Evet, Almanya’da binlerce işçinin çalıştığı fabrikalardaki gibi bir durum çok yaygın değil. Ama 20’nci yüzyıl başında Avrupa’da da hâkim egemen işyeri değil.

Küçük üretim ve hizmet sektöründe çalışan insan sayısı her zaman büyük sanayi plantasyonlarından fazladır. Ama bu önemli değil. Biz miktara, hacme bakmıyoruz. Nitel dönüşüme bakıyoruz. Baktığımız şey işçileşme. Nerede, hangi sektörde çalıştığı, hangi işi yaptığı önemli değil. Bir avukat, doktor, muhasebeci, gazeteci, öğretmen serbest meslek erbabı olabildiği, hatta toplum içinde muteber kanaat önderi bir kişi de olabildiği gibi, günümüzdeki gibi şirketlerde çalışan, sayıları inanılmaz artmış ve artık işçileşme sürecinin içinde bulunan bir kişi de olabilir. Onun için Osmanlı’da farklı sektörlerde, farklı alanlarda yaygın bir işçileşme var. Ama herkes aynı şekilde tornadan çıkmış gibi mavi yakalı olarak işçileşmiyor. Dediğim gibi, bu Almanya’da da böyle yaşanmıyor zaten. Avrupa tarihindeki bu gelişme Osmanlı İmparatorluğu için de geçerliydi.

İşçileşme sürecinin tek bir biçimi, rotası veya türü yok. Proleterleşme çalışılan sektör, yaşanılan bölge, konuşulan dil, inanılan din, gelinen yaş, mensup olunan jenerasyon, sahip olunan toplumsal cinsiyet, varsayılan etnik aidiyet gibi birçok değişkene bağlı olarak farklı şekillerde tecelli edebilir.
Loncalardan sendikalara geçiş nasıl oluyor? Az önce “işçileşme yapısal bir sürecin sonucu değil” dediniz ama bu geçiş işçilik bilincinde bir dönüşüme neden oluyor mu?
Tabii Cumhuriyet’te en temel değişim demografik. Artık milyonlarca insan, işçi yok. Yani soykırım, mübadele, etnik temizlik var. Karanlık demografi mühendisliği birçok yerde olduğu gibi Türkiye’de de işçi sınıfı tarihini derinden etkiliyor. Müslümanlaştırıyor. Bilinç meselesine gelirsek. Demin değindiğim gibi, bilinç ve kültür işi biraz karışıktır. Çünkü diğer şartlara ve etkenlere de bağlı. Bu sebeple işçileşme süreci tek tip bir insan yaratmaz. Garip bir şekilde böyle bir beklenti, varsayım ve hatta inanç vardır. Çok yaygın ama yersiz bir beklentidir bu. Özellikle Marksizm nüfusun önemli bir kısmının proleterleşeceği öngörüsünde bulunduğu için birçok kişi bu işçilerin toplumda tek tek ya da grup grup tek tip olacağını düşünmüştür. Oysa işçileşme sürecinin tek bir biçimi, rotası veya türü yok. Proleterleşme çalışılan sektör, yaşanılan bölge, konuşulan dil, inanılan din, gelinen yaş, mensup olunan jenerasyon, sahip olunan toplumsal cinsiyet, varsayılan etnik aidiyet gibi birçok değişkene bağlı olarak farklı şekillerde tecelli edebilir. Hatta eder. Dahası işçileşmenin belli bir tür bilinç ve kültür yaratması gerektiği boş bir beklentidir. Sınıfsal konum ile doğrudan belirlenen tek bir siyaset ve kültür formu yoktur. Bu iddia genellikle Marksizmin karşıtları tarafından eleştirdikleri düşünceye yapılmış bir atıftır. Yani bunu ifade eden ergen, odun çok solcu bulunur tabii ama yine de bu ekole bunu atfetmek haksızlıktır.

Yani loncalardan sendikalara çizgisel bir geçiş yok…
Kapitalizm bir kere ortaya çıktıktan ve hâkim üretim tarzı olduktan sonra farklı toplumsal ilişkiler onunla eklemlenir. Yani özgür ücretli emeğin yanında hiç de marjinal düzeyde kalmayan üretim ilişkileri yaşayabildiği gibi, kölelik gibi olgular bizzat kapitalizm tarafından yeniden kullanıma sokulabilir. Bu nedenle kapitalizmin tarihi boyunca özgürlükleri kısıtlanmış emekçiler, askerler, senet ve borçla köleleştirilmiş işçiler, plantasyonlara tıkılmış köleler, mahpuslar ya da tam tersi yeteri kadar çalışma imkânı bulamayan part-time işçiler ya da işsizler, pasaportlarına el konularak çalıştırılan göçmenler işçi sınıfının içinde hep var olmuştur. Marjinal değillerdir. Bütün bu farklı etkenler farklı bilinç ve hareketlerin ortaya çıkmasına neden olur. Yani loncalardan sendikalara çizgisel doğrudan bir geçiş ve belli bir bilinç seviyesi kendiliğinden ortaya çıkmamıştır.

Cumhuriyetin ilk yıllarına tekrar gelirsek…
Türkiye’de çok büyük sanayi plantasyonları genelde 1930’larda yapılan KİT’ler. Bunlarda devletin izin verdiği sendikalaşma oluyor, diğer yerlerde, özellikle küçük üretimin hâkim olduğu yerlerde ise sendikasızlık oluyor. 1930’larda İstanbul Mahmutpaşa piyasasında örneğin ya da Gedikpaşa’daki, bugün merdiven altı kabul edilebilecek üç-beş işçinin çalıştığı atölyelerde. Yaygın olan küçük üretim ile devlet yatırımında ortaya çıkan büyük fabrikalarda önemli farklılıklar var. Büyük dokuma, şeker fabrikalarında ortaya çıkan mavi yakalı işçileşme süreci ayrıntılarına daha yeni yeni vâkıf olsak da daha fazla tahmin edebildiğimiz bir hikâye. Diğerleri ise çok bilmediğimiz bir alan hâlâ. Ama örneğin 1920’lerde gördüğümüz işçilerin toplumsal hareketlilikleri hâlâ zanaatkâr özellikleri olan işçilerden geliyor. Arabacılar, ayakkabıcılar, matbaa işçileri vs. gibi. Büyük fabrikalarda işçiler taleplerini, tepkilerini daha formel yollardan gösteriyorlar. 1950’lerde bu durum kırılmaya başlayacak.

1950’lerde özel sektörün büyük yatırımlara başladığını görüyoruz. Palazlanan sanayi burjuvazisi 50’lerde büyük yatırımlara başlıyor. Yabancı şirketlerle ortaklıklar başlayacak. 1960’larda DİSK bunun sonucunda ortaya çıkacak zaten. TÜRK-İŞ büyük oranda kamu sektöründe örgütlenen bir sendikayken, daha önce bağımsız, küçük küçük var olan bölgesel sendikalar 1960’larda DİSK’i yaratabilecekler.
O kırılmalar nasıl yaşanıyor?
1950’lerde özel sektörün de büyük yatırımlara başladığını görüyoruz. Palazlanan sanayi burjuvazisi 50’lerde büyük yatırımlara başlıyor. Yabancı şirketlerle ortaklıklar başlayacak. 1960’larda DİSK bunun sonucunda ortaya çıkacak zaten. TÜRK-İŞ büyük oranda kamu sektöründe örgütlenen bir sendikayken, daha önce bağımsız, küçük küçük var olan bölgesel sendikalar 1960’larda DİSK’i yaratabilecekler. Çünkü özel sektör de sanayide belli bir büyüklüğe gelecek. Bu eskiden olmadığı anlamına gelmiyor. İstanbul’da, orada burada sendikacılık hep var. 1946 sendikacılığı mesela, niye izin verildiği zaman hızlı bir sendikal hayat ortaya çıkıyor, çünkü o dinamik hep olduğu için.

60’larda sektör çok büyüyor, bunlar siyasi olarak, bağımsız olarak ifade etmeye başlayacaklar kendilerini. DİSK’in ortaya çıkması bu birikimin sonucu. 1950’lerin sonundan itibaren ve sonra 1960’larda büyük mitinglerin yapılmaya başlanması ve özellikle sokağa çıkılması bunun bir sonuncu. 60’larda aynı zamanda toprak işgalleri de var. Yine çok bilinmeyen, unutulan hususlar. Bize Türkiye’nin köylü ve memur toplumu olduğu anlatıldı liberaller tarafından. Yine köylerdeki işçileşme süreci, kendi toprağında çiftçi olma özelliğini kaybeden insanlardan bahsedilmedi. Toprak işgalleri çok önemliydi. Yine işçileşme sürecinde köylü-işçi ya da işçi-köylü dediğimiz durumun 20’nci yüzyılda ne kadar evrensel olduğu üzerinde çok durulmadı.

Son söz?
İşçileşme sürecinin farklı aşamaları, evreleri, biçimleri var. Ama metalaşma, işçileşme, proleterleşme bugün dünya çapında çok üst noktada yaşanıyor. Bilinç ve kültürel özellikler çok farklı çeşitlilikler göstermeye devam ediyor ve edecek. Kapitalizmin esasının her şeyin metalaşması, piyasanın konusu haline gelmesi, insanın insanlıktan çıkması olduğunu söylemiştik. Bu bugün üst düzeyde yaşandığı için iki alternatif var: ya sosyalizm ya barbarlık. Biz barbarlığa yakınız. Bu da insanlığın kendi kendini imhası demek. Bunun için ekolojik bir krizle de karşı karşıyayız. Bunları bize yaşatan metalaşma ve işçileşme sürecinin çok boyutlu olması.

20’nci yüzyılda ev-işyeri ayrıldı. Sömürüldüğü yere gitmek zorunda kaldı işçi. Ama şimdi öyle bir düzeyde ki, kaçamıyoruz. Bilgisayar ve telefonla evin içine girmiş durumda bu süreç, daha doğrusu o iki alet ile bunun farkına varıyoruz. Kaçamıyorsun. Doğaya kaçamazsın, çünkü kapitalizm doğayı da yok etti. Eskiden vardı, kaçabilirdin, dağlarda yaşayabilirdin, sistemden kaçabilirdin, evsiz olabilirdin vs. Artık bu yok. En üst düzeyde yaşanıyor yıkım.

http://kompleks.org/fasikul/gig/bolum-2/cok-boyutlu-iscilesme/

Birkan BULUT

AKP’yi iktidar yapan Erdoğan’ın egemen sınıf ve yönetilenler arasında hegemonik olmayı başarmasıydı. Şimdi kapitalistler de işçi sınıfı da kaygılı. Suriye’de büyük devlet pozlarıyla değiştirmesi zor.

Yerel seçim hezimetinin ardından zayıflama ve değişim tartışmalarının odağındaki AKP, Esad’ın devrilmesinin ardından ortaya çıkan tabloda zafer havası yarattı. Ancak iç cepheyi güçlendirme çağrılarını da bir yandan sürdüren iktidarın, asgari ücrete yüzde 30 zamla devam eden kemer sıkma politikaları halkın tepkisini topluyor. Peki “Şam’ın düşmesi” gündeminin gölgesinde,  AKP içinde yeni tartışma ve çatışmalar gündeme gelir mi? Erdoğan yönetimi, iktidarına destekteki düşüşü tahkim edebilecek mi?

Sorularımızı yanıtlayan Siyaset Bilimci Doç. Dr. Doğan Çetinkaya’ya göre “AKP’yi iktidar yapan ve saray rejimi kurmasını mümkün kılan Erdoğan’ın hem egemen sınıf için hem de yönetilenler arasında hegemonik olmayı başarmasıydı.  Kapitalistler de işçi sınıfı da kaygılı ve tepkili. AKP’nin ilk döneminin tam tersi. Suriye’de büyük devlet olma pozlarıyla bu durumu değiştirebilmeleri zor.”

İKTİDARI MÜMKÜN KILAN HEGEMONYA

AKP 2028’de seçim planları yapıyordu. Ekonominin düzeldiği ve biraz erkene alınmış seçimle Erdoğan’ın yeniden aday olması… Ancak muhalefetin desteği gerekiyor. Bu nedenle muhalefetin de kaçamayacağı bir tarih olarak 2027 sonbaharı üzerinde duruluyor. Bu sizce nasıl bir tablo ortaya çıkarır? Hesap tutar mı?

Suriye’de Esad’ın düşüşüne kadar AKP’nin temel hedefi seçimi olabildiğince ertelemekti. Bu hedefte tek kaygısı Erdoğan’ın tekrar aday olabilmek için bir erken seçime olan ihtiyacıydı. Aslında Erdoğan son başkanlık seçiminde Kılıçdaroğlu’nu alt etmesiyle önemli bir başarı elde etmişti. Ancak Erdoğan’ın o seçimde kaybetme olasılığını düşündürten ve bir ihtimal olarak ortaya çıkaran şartlar 2024 yerel seçimlerde Cumhur İttifakı için yenilgiyi getirdi. Yerel seçimlerden itibaren ise temel hedefi durumu kurtaracak bir başarıya kadar yerel seçimin işaret ettiği bir seçim yenilgisinden kurtulmaktı. Hiç genel seçim kaybetmemiş olan Erdoğan için aksi kötü bir son olurdu. Ve onun saray rejimine bağlı kadro ve toplumsal kesimler için de. Ancak muhalefetin bir yandan erken seçimi istemesi ancak “armut piş ağzıma düş” kolaycılığıyla bekledikçe iktidarın kendisine nasılsa geleceğine dair bir rehavet ile hareket ettiğini gördük bugüne kadar. Bu rehavetin yanında özellikle CHP içindeki iktidar yani kimin aday olacağı mücadelesi de rejimin ve Erdoğan’ın elini biraz rahatlatan bir unsur oldu.

‘AKP’NİN NEMALANANLAR DIŞINDA BİR KARŞILIĞI YOK’

Son yerel seçimden beri kabine ve partide değişim beklentileri aylarca tartışıldı. İstanbul’da aday değişti. Öte yandan Erdoğan’ın kongre sürecini erkenden bitirme talimatı verdiği söyleniyor. Seçimde görülen büyük erimenin önüne kongre sürecinde geçilebilir mi?

Kongre süreci önemli. Ama sembolik olarak. Zira AKP çok uzun bir süredir gerçek bir parti değil. Toplumdaki özelikle ekonomik ve sosyal tepkinin hedefi oldu. Yani mevcut rejime en yaygın eleştiri çürümüş AKP tepkisi. Yani Erdoğan ve Cumhur İttifakı ile AKP arasında bir ayrım peyda oldu son 10 senedir. Bu aslında Erdoğan’ın da işine geliyordu. Kendisini ayrıştırması saray rejiminin devamlılığında da işine yaradı. Erdoğan birkaç defa “metal yorgunluğu” söylemi ile vs. bunu gördüğünü ve değişim getireceğini söyledi. Bu anlamda kongre süreci benzeri bir çaba ama partinin doğrudan buradan nemalananlar dışında bir karşılığı yok toplum içinde. Hatta rejim için de.

Esad’ın gidişinden sonra gündem belirleme üstünlüğü iktidara geçmiş gibi görünüyor. Şam rüzgarı AKP’nin yelkenini doldurabilir mi?

Bir süre evet. Seçimde bunun etkisinin olmayacağını söylemek saflık olur. Erdoğan’ın son kazandığı genel seçimde “uçak gemimiz” var söyleminin tabanda bir karşılığı olduğunu sahada gördük. Bu yüzden gerek televizyon dizileri gerekse silah sanayisinde yaşanan gelişmelerle oluşturulan bu hava, Suriye’deki gelişmelerle tahkim olur. Ancak AKP’yi iktidar yapan, daha sonra da Cumhur İttifakının saray rejimi kurmasını mümkün kılan Erdoğan’ın hem egemen sınıf için hem de yönetilenler arasında hegemonik olmayı başarmasıydı. Günümüzde doğrudan parti-devletten ihaley yoluyla nemalananlar dışında burjuvazinin önemli kesimlerinde kaygı hakim. Çalışan kesimler ve işçi sınıfı içinde de tepki büyümeye devam ediyor. Bu durumu büyük devlet olma, Suriye’de ve yakın civarda bölgesel güç olma ve buradan bir ulusal gurur devşirmeyle değiştirmesi zor. Toplumda ücretlilerin çoğunluğunun asgari ücretli olmaya başlaması bu noktada önemli. Asgari ücretin burjuvazi için rekabet edebilir olmanın çok üstünde olması, çalışanlar için de açlık sınırının üstünde olması Cumhur İttifakının ülkeyi yönetemediği algısının yükselmesinin asıl nedeni. Yani kapitalistler de işçi sınıfı da kaygılı ve tepkili. AKP’nin ilk döneminin tam tersi yani durum. Suriye’de büyük devlet olma pozlarıyla bu durumu değiştirebilmeleri zor bence.

Suriye’de değişen tablo, İmralı çağrıları ve kayyım atamalarına bakınca, Kürt sorunu başka koşullarla gündemde. İktidar Suriye ve Türkiye’de Kürt meselesinde nasıl bir yol izlemek istiyor? Açmazları nelerdir?

En büyük değişim orada zaten. Kürtlerin tedirgin olmak için çok nedenleri var bence bugünlerde. Şimdi şunu hatırlatalım. Cumhur İttifakının kurucu kökeni Dolmabahçe’deki mutabakatın ve Erdoğan’ın liberal-AB’ci çevrelerle ilişki isimlerin atıldı. Erdoğan’ın MHP ile ittifakı saray rejiminin temeliydi. Demirtaş’ın, Kavala’nın tutsaklıkları, şehirlerin yıkılması, kayyımlar da bu ittifakın bir sonucuydu özetle. Bu ittifak Erdoğan seçim kazandıkça devam edecekti kuşkusuz. Ancak yerel seçimlerdeki yenilgi ve bunun “kent ittifakı” olarak özetlenebilecek iş birliği ile sağlanması ilk tehlike çanıydı iktidar için. Bunun üstüne Suriye meselesi geldi. Hükümetin ilk varsayımı Suriye’nin üçe bölüneceği ve Türkiye’nin güneyinde Türkiye’nin çok kontrol edemeyeceği bir dinamiğin ortaya çıkacağı beklentisiydi. Bahçeli’nin Öcalan’ı Meclise çağırdığı çıkışı yapması bu iki dinamik ve Cumhur İttifakının bekası için yapıldı. Kürtlere içeriğinin ne olduğu çok anlaşılamayan, Cumhur İttifakının muradının ne olduğunun bilinmediği bir açılım çağrısı yapıldı. Fakat ardından Suriye Esad rejiminin yıkılması sonrasında merkezi bir iktidarın ortaya çıkacak olmasının anlaşılması ile Bahçeli’nin çağrısı bence boşa düştü. Zira Kürtler için Suriye’de işler çok iyi gitmiyor. Türkiye yeni oluşan durumda artık bir başka emperyal hamlenin peşinde. Rojava’nın askeri ve idari özerkliği ile Yeni Suriye’de var olması bugün daha zor gözüküyor. Bu durumda Bahçeli’nin dillendirdiği Kürtlere yapılan çağrı daha çok gelecek seçimde bir “kent ittifakı”nın önlenmesi amacıyla devam ettirilebilir. Olası bir erken seçim hamlesi için. Ancak rejimin ve taraftarlarının Suriye coşkusu da şu anda bunu olasılık dışına itiyor. Ayrıca Kürtlerin ikna edileceği “açılımların” masaya konulması da çok mümkün gözükmüyor. Zaten Suriye üçe bölünseydi de bence zordu. Bu nedenle gerek Suriye’de gerek Türkiye’de iki ay önce peyda olan beklentiden bir sonuç çıkmayacağını düşünüyorum. Bu da Kürtler için yakın gelecekte daha fazla tedirgin olacakları bir durum yaratacak. Yani klasik Cumhur İttifakı çizgisi devam edecek.

Dilan TEMİZ

Siyaset Bilimci Doç. Dr. Doğan Çetinkaya, tokalaşmadan kayyıma uzanan süreci değerlendirdi. Çetinkaya, “Muhalefeti sopa ile dağıtmayı, vaatlerle de Kürtleri yedeklemeyi düşünüyor” dedi.

MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli’nin DEM Parti Eş Genel Başkanı Tuncer Bakırhan ve parti yöneticileriyle tokalaşması, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın ‘iç cephede uzlaşma’ vurgusu yeni bir sürece işaret etti. Ardından gelen Öcalan çıkışları ve peş peşe açıklamaların yanı sıra kayyımların atanmasıyla ‘yeni süreç’te neler oluyor, Bahçeli’nin Öcalan çağrısını yinelemesi ve muhalefeti bu süreçte nerede tuttuğu üzerine Siyaset Bilimci Doç. Dr. Doğan Çetinkaya ile konuştuk. Çetinkaya, hamlelerin iç politikada muhalefeti bölmeye yönelik olduğunu söyledi: “Erken seçimden de kaçınmaya çalışıyorlar. Yoksa iktisadi ve finansal politikaları bu derece kemer sıkmaya yönelik olmazdı. Bunun için zaman kazanmaya çalışıyorlar. Bu süre için ekonomiyi düzeltirken, muhalefeti sopa ile dağıtmayı, vaatlerle de Kürtleri yedeklemeyi düşünüyorlar. Gerçekleştirilmesi zor bir hedef gerçekten. Bu politikalar bu yüzden muhalefet için büyük bir şans. Dirayetli durabilirlerse elbette.”

Bahçeli’nin DEM Parti’lilerle tokalaşması, Erdoğan’ın iç cephe vurguları ve devamında Bahçeli’nin Öcalan çıkışı yeni bir dönemin işaretleri olarak yorumlandı ancak gelinen süreçte kayyımların atanmasıyla kafalarda soru işaretleri oluştu, nasıl değerlendiriyorsunuz?

Bahçeli’nin Öcalan’ın Meclise gelip çağrı yapmasını söylemesi gerçekten bu tip bir beklenti içine girmeyi meşru kılıyordu aslında. Ancak gerek Bahçeli’nin söylemi gerekse de Erdoğan ve Saray rejiminin sözcülerinin açıklamaları şöyle bir talebe işaret ediyordu: Kürt Özgürlük Hareketi hem Başur’da yani Kuzey Irak’ta hem de Rojava’da yani Kuzey Suriye’de silah bıraksın, Kürt Özgürlük Hareketi siyasal ve kültürel taleplerinden vazgeçsin, devlet de onların Kürt olarak gündelik hayatlarını sürdürmelerine izin versin. Bu kadar. Yani bu herhangi bir açılım, müzakere veya uzlaşmaya açık değildi. Böyle bir adımın rejimin ve ittifakın ülke içindeki çıkarları gereği mi atıldı yoksa Ortadoğu’da yakın bir zaman içinde öngördükleri bir değişim nedeniyle mi yapıldı ayrıca değerlendirilmeli. İki dinamik için de söylenecek çok şey var.

“KÜRTLER DEM’LE ARALARINA MESAFE KOYACAK, DEM DE CHP İLE”

Biz “Öcalan çıkışı”ndan devam edelim. Bu çıkış devletin Kürtlere siyasal, idari, yerel veya kültürel herhangi bir hak veya düzenleme vermeden mücadelelerine son vermeleri çağrısıydı. Karşılığında da Kürtlerin Kürt olarak varlıklarının tanınacağı gibi böyle bir çıkışın ardından insanı hayretler içerisinde bırakacak bir “açılım” yapıyorlardı. Bu da Öcalan’ın Meclise çağrılması gibi bir hayret uyandıran bir durumdu. Rejim ve devlet hiçbir açılım yapmayacak ama Öcalan’ın Meclisten yapacağı çağrı ile Kürt sorunu sorun olmaktan çıkacaktı. Şaka gibi. Talebin merkezinde silahların bırakılması ama aslında Rojava’da özerk Kürt yönetiminin bir şekilde formel olarak ortadan kaldırılması talep ediliyordu. Bunun karşılığında Kürtlerin Kürt olarak varlığına ses çıkarılmayacak, Kürtler DEM ile aralarına mesafe koyacak, DEM de CHP ile bir süredir sürdürdüğü ilişkiye bir son verecekti. Son on yıldır yaşanan Cumhur İttifakı iktidarının icraatları düşünüldüğünde insanı gerçekten hayretler içinde bırakan bir teklif. Aslında bir önceki açılım süreci de buna benziyordu. Orada da Erdoğan’ın asıl beklentisi sürecin sonucunda Kürtlerin halk olarak AKP’yi desteklemeye başlamalarıydı. “Seni başkan yaptırmayacağız” vurgusu bu süreci sona erdirmişti. Erdoğan yine bir şey vermeden Kürtlerden özellikle Ekrem İmamoğlu ile birlikte hareket etmemelerini ve mücadeleyi bırakmalarını istiyor.

“KÜRTLERİ İKNA İÇİN BULDUKLARI ‘DAHİYANE’ ÇÖZÜM”

Bahçeli Öcalan çağrısını yinelemesinin hemen ardından Erdoğan’ın yeniden adaylığı için anayasa değişikliğini gündeme getirdi. AKP-MHP kendi iktidarını Kürt hareketine mi dayatmak istiyor?

Meselenin temelinde bu var zaten. Ortadoğu denklemini kenarda bırakırsak Cumhur İttifakının motivasyonunun merkezinde Erdoğan’ın başkan olarak devam etmesi var. Anayasa tartışmaları da bu son çıkış da bununla ilintili. Türkiye’de kendileri için başkanlık rejiminin ucubeliklerine ve iktidarın tüm avantajlarına rağmen işler kendileri için iyi gitmiyor. Erdoğan ilk seçimlerde aday olmak istiyor ama Ekrem İmamoğlu ile de yarışmak istemiyor. Bunun için kurumsal ezberleri olan anayasa tartışmaları ve önerileri çerçevesinde tek gündemleri ve istekleri Erdoğan’ın yeniden aday olabilmesi ve seçilebilecek bir durumda olması. Ayrıca kent uzlaşısı benzeri bir ittifakın Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde tekrarlanmaması. Bunun için de Kürtleri ikna etmek buldukları “dahiyane” çözüm. Bunun için tam olarak kendi iktidarlarını Kürt hareketine dayatmak istiyorlar.

“ABD, İSRAİL, RUSYA VE SURİYE DÜŞÜNÜLDÜĞÜNDE MÜMKÜN GÖRÜNMÜYOR”

Erdoğan sınır güvenliği konusunda müjde vereceklerini, Bahçeli de Suriye’de federasyon veya özerkliğe izin vermeyeceklerini söyledi. Yeni bir operasyon sinyali mi veriliyor?

Bahçeli’nin ilk çıkışı olduğunda bazı liberaller MHP’nin ancak, Türkiye’nin sınırlarının Kürtlerle yapılan bir anlaşma ile güneyde genişlemesi ile ikna edilebileceğini ileri sürdüler. Başka türlü anlam verememişlerdi. Durumun öyle olmadığı Bahçeli’nin bu çıkışı az önce söylediğim bir motivasyon ile yaptığı ortaya çıktı gibi. Bunun için Başur’da ve Rojava’da yapılacak girişimler ile birtakım adımlar atılmaya çalışılabilir. Ama somut bir gelişme mevcut güç ilişkileri düşünüldüğünde mümkün değil. Zira ABD, İsrail, Rusya ve Suriye ile Türkiye’nin ilişkileri düşünüldüğünde Saray rejiminin Kürtler karşısında ittifak kurabileceği, kendisine güvenebilecek bir taraf yok. Operasyon ancak sinyal düzeyinde kalır gibi gözüküyor.

“BU ÇAĞRILAR DEVAM EDECEK VE BUNLARA SOPA EŞLİK EDECEK”

Yeni süreçte barış çağrıları yer alırken, bu çağrılar iktidarın kayyım politikalarına neden uğramadı? Kayyımlarla devam eden iktidarın yöneliminin ana hedefi sizce nedir?

Dikkat çekmeye çalıştığım gibi Bahçeli’nin çıkışı ve iktidar mahfillerinde yazılanlar muhatap olarak Kürtlere seslenildiğine işaret ediyor. Erdoğan ve rejimi çağrıcı olabilecek ve kendi elinde olan Öcalan dışında kimseyi muhatap kabul etmiyor. Orada bile istediğini alamadığını anlıyoruz. Resmen dağılın diyor. Kandil, DEM, CHP veya başka bir özne arkasında gidilirse sopa ile karşılaşacaklarını söylüyorlar Kürt halkına. Bundan dolayı bu çağrılar devam edecek ve bunlara sopa eşlik edecek. Kayyımlar artacak. Muhalefet içinde ve özellikle CHP’de farklı seslerin çıkmasını ve asıl olarak Ekrem İmamoğlu’nun önünün kesilmesini istiyorlar. Kent uzlaşısı en büyük korkuları. Çünkü Mansur Yavaş ya da Özgür Özel’i sandıkta yeneceklerine güvenleri tam. Erken seçimden de kaçınmaya çalışıyorlar. Yoksa iktisadi ve finansal politikaları bu derece kemer sıkmaya yönelik olmazdı. Bu sıkışmışlıktan zaman kazanarak çıkabileceklerine inanıyorlar. Bunun için zaman kazanmaya çalışıyorlar. Bu süre için ekonomiyi düzeltirken, muhalefeti sopa ile dağıtmayı, vaatlerle de Kürtleri yedeklemeyi düşünüyorlar. Gerçekleştirilmesi zor bir hedef gerçekten. Bu politikalar bu yüzden muhalefet için büyük bir şans. Dirayetli durabilirlerse elbette.

https://www.evrensel.net/haber/533261/doc-dr-dogan-cetinkaya-dirayetli-durabilirse-muhalefet-icin-buyuk-sans

Emrah KOLUKISA 

11Atatürk’ün talimatı ve Celal Bayar’ın liderliğinde 1924 yılında kurulan ilk ulusal banka Türkiye İş Bankası 100’üncü yaşını sergiyle kutluyor. “İş’in Yüz Yılı” sergisi Eminönü’ndeki yenilenen müzede.

“Zekâ, dikkat ve iffet! Her şey için muvaffakiyet amilidir. Merak etme, muvaffak olacaksın…” 

Bu tarihi sözleri Gazi Mustafa Kemal İş Bankası adını alacak ilk milli bankanın kuruluşu için çalışmalara başlanması talimatını vermişti.

O sıralar İmar, İskan ve Mübadele Vekili (Bakanı) olarak görev yapan Celal Bey’e “Vekilliği ve icap ederse mebusluğu da bırakacaksın” diyen Atatürk ondan olumlu yanıt aldıktan sonra yazının başındaki sözleri söylemiş ve bu sözler bundan 100 yıl önce, 26 Ağustos 1924’te kurulan İş Bankası’nın temel ilkeleri arasında yerini almıştı: “Zekâ, dikkat ve iffet”.

100. yılını çeşitli etkinliklerle kutlayanTürkiye İş Bankası şu sıralar Eminönü’ndeki Türkiye İş Bankası Müzesi’nde “İş’in 100 Yılı” adlı sergiyi ziyarete açtı.

Alt başlığı “Zekâ, Dikkat ve İffet” olan serginin basın için düzenlenen açılışında konuşma yapan Türkiye İş Bankası Genel Müdür Yardımcısı Suat Sözen, Türkiye İş Bankası Müzesi’nin bulunduğu binanın 1892’de Osmanlı postanesi olarak yapıldığını, 1928’de ise İş Bankası şubesi olarak hizmet vermeye başladığını belirterek, “Bina 2004’e kadar bu görevini sürdürdü. O dönemde İstanbul’da ihracatın, ithalatın, ticaretin ve finansın çok yoğun olduğu bu bölgede iş dünyasının rağbet ettiği bir şube olarak uzun yıllar Türkiye ekonomisine hizmet etti” dedi.

2007’de açılan müzenin 31 Mart 2024’e kadar 2 milyon 600 bin civarında ziyaretçi ağırladığına dikkat çeken Sözen, “Avrupa’da banka müzelerine baktığımızda yıl başına ziyaretçi sayısı binlerle ifade ediliyor. Bu yüzden 2 milyon 600 bin ziyaretçi çok büyük bir sayıyı, çok büyük bir teveccühü işaret ediyor” diye konuştu.

İzmir İktisat Kongresi’ne dair bazı fotoğrafların da ilk kez keşfedilen belgeler araasında bulunduğunu belirten Sözen konuşmasını “Bankamızın ve ülkemizin iktisadi gelişim hikâyesini iç içe sunan serginin ziyaretçilerimizin de beğenisini kazanacağını umuyorum” diyerek bitirdi.

‘YENİ BİR TARİH YAZDIK’

Ciddi bir renovasyondan geçerek adeta yeniden tasarlanan müzenin her iki katına yayılan serginin küratörlüğünü üstlenen tarihçi Y. Doğan Çetinkaya “6 yıl bankada ve diğer arşivlerde gerçekleştirdiğimiz araştırmalarla yeni bir tarih kaleme aldık” diyor ve duyduğu heyecanı şu sözleriyle paylaşıyor: “En başta heyecan uyandıran şey ülkemiz tarih yazımında çok da fikir sahibi olmadığımız sermayenin tarihine ilişkin bilgi sahibi olma ihtimaliydi. Bizden önceki kuşaklar Türkiye’de sermayenin ve iktisadi kurumların birkaç seçkin ve devlet yöneticisinin girişimiyle yoktan var edildiğini iddia ediyordu. Bu da tarih yazımında siyasal komploların ve tevatürlerin hâkim olmasına neden oluyordu. Yaptığımız ampirik araştırmalar ise hem Türkiye’nin modernleşmesinde hem de piyasa ekonomisinin gelişmesinde toplumsal ve iktisadi aktörlerin de önemi yeri olduğunu ortaya koyuyor. Bu anlamda Türkiye İş Bankası gibi Türkiye’nin en önemli finansal ve iktisadi kurumlarından birinin tarihini çalışmak başlı başına heyecan uyandıran bir husus. Zira Türkiye İş Bankası tarihini çalışmak hem Cumhuriyet tarihini hem de sermayenin bu tarihte önemli olup olmadığını çalışmak demek. Araştırmalarımızda bilinmedik birçok olguya ve bilgiye ulaşmış olmamız heyecanımızın proje boyunca diri kalmasını sağladı. Örneğin yenilediğimiz müze binası 1928’de Türkiye İş Bankası İstanbul Şubesi olarak açılırken yerleştirilen Atatürk büstünün heykeltıraşının kim olduğunu bu araştırmalarımızda öğrendik. Ulaştığımız yeni bulgu ve vurguların sadece bankanın tarihine ilişkin değil Cumhuriyet tarihinin yorumlanmasına dair de yeni bir bakış açısı getirebileceğini düşünmek heyecan verici.”

‘TARİHE NOT DÜŞMEYE DEVAM’

Akla gelen sorulardan biri de 2015’ten bu yana Milli Mücadele ve Cumhuriyet temalı sergilerle kültür hayatımıza önemli katkılar sunan müzenin gelecekteki durumuyla ilgili. Müzenin benzer sergilere devam edip etmeyeceği sorusuna yanıt veren Türkiye İş Bankası Genel Müdür Yardımcısı Suat Sözen, “Gerek müzecilik gerekse sergi çalışmalarımızın temelini, geçmişine sahip çıkan ve tarihini derinlemesine inceleyen bir toplumun geleceğe daha sağlam adımlarla ilerleyebileceği felsefesi oluşturuyor” diyor ve ekliyor: “Müzede Çanakkale Savaşları’nın 100. yılı olan 2015 itibarıyla açmaya başladığımız sergilerde, esasında 2015 ila 2023 arasında ülkemiz tarihinin önemli dönüm noktalarının 100. yıl kutlamalarının olduğu özel, anlamlı dönemleri aktardık. Bankamızın asırlık hikâyesini anlatan, aynı zamanda ülkemizin iktisadi gelişim süreçlerini özetleyen “İş’in 100 Yılı” adlı yeni kalıcı sergide de bankamızın fikri temellerinin atıldığı İzmir İktisat Kongresi’nden itibaren kuruluş ve gelişme aşamalarını, teknoloji ve yenilikçi yaklaşımıyla bugünkü modern bankaya dönüşümünü ve topluma katkısının izlerini görüyoruz. 100. yıl hayattaki en önemli, en özel merhalelerden biri. Arka arkaya 2 yılda hem Atatürk’ün kurduğu hepimiz için çok kıymetli olan Cumhuriyet’in 100. yılını hem de Türkiye İş Bankası’nın 100. yılını kutlamanın gururunu, heyecanını yaşadık. Açtığımız sergiler sayesinde, heyecanımızı toplumla paylaşmak mutluluğumuzu daha da artırdı. Hem Cumhuriyetimiz hem bankamızın tarihi, içerisinde daha pek çok farklı bilgiyi, değeri barındıran, daha nice yolculuklara çıkmamızı sağlayacak derinlikte… Dolayısıyla bundan sonra da elbette farklı sergiler açmaya, güzel izler bırakmaya, tarihe not düşmeye devam edeceğiz.”

https://www.birgun.net/haber/iste-yuz-yilin-sergisi-558294

Esin Hamamcı

Türkiye İş Bankası Müzesi, kapsamlı bir renovasyon çalışmasının ardından, İş’in 100 Yılı başlıklı kalıcı sergisiyle kapılarını yeniden açtı. Müze; belgeler, fotoğraflar, filmler ve koleksiyon parçaları eşliğinde, 100. kuruluş yıldönümünü kutlayan İş Bankası’nın ve 100 yıllık Cumhuriyet’imizin tarihini anlatıyor

-Türkiye İş Bankası Müzesi, renovasyon çalışmalarının ardından İş’in 100 Yılı başlıklı kalıcı sergiyle ziyaretçilerine kapısını açtı. Serginin hikâyesini binanın da etkisiyle beraber anlatmanızı istesek neler söylemek istersiniz?

İlk önce Türkiye’de bir bankanın tarihini sergileyen modern anlamda ilk müzenin 2007 senesinde açılan Türkiye İş Bankası Müzesi olduğunu söyleyerek başlamamız gerekir. Aslında bu bir tesadüfün eseri değil. Çünkü İş Bankası 1934’de yani kuruluşunun 10. yılında da Türkiye’nin ilk modern sergisini hayata geçirmiş ve ilk kurum tarihi kitabını yayımlamış bir kurum. İzmir Fuarı’nın bugün ulaştığı noktaya gelmesinde de başat rol oynamış kurumların önde gelenlerinden biri. İş Bankası hem kendi tarihsel misyonuna hem de bunun çeşitli yıldönümlerinde bir tarih çalışması ile sergilenmesine özel önem veriyor. Banka onuncu, ellinci ve yetmiş beşinci yıllarında oldukça nitelikli tarihçeler kaleme almış bir kurum. İlk önce İstanbul şubesi daha sonra Yenicami şubesi olarak bilinen tarihi binası 2007 yılında ilk haline döndürülecek şekilde bir restorasyondan geçirildikten sonra kurum müzesi olarak kapılarını ziyaretçilere açıyor. 2007 yılında modern anlamda bir müze olarak açıldığında kendisinin belki söylediğim anlamda bir kurumsal mirası vardı ancak Türkiye’de bu alanda kurumsal bir birikim mevcut değildi. Bundan dolayı bu müze ile gerek tasarım gerek kurumsal tarihin sergilenmesi anlamında ciddi yenilikler uygulanıyor. Bu anlamda müzenin ilk küratörü hocam Prof. Zafer Toprak ve Burçak Madran’ı anmak önemli. Yine Prof. Uygur Kocabaşoğlu yönetiminde gerçekleşen tarih çalışması da önemli bir bilgi birikimini ortaya çıkarmıştı o yıllarda. Bu çalışmalar bir biçimiyle İş Bankası’nın 75. yılının kutlandığı bir dönemde İstanbul’a taşınması ile yaşadığı dönüşümün bir parçasıydı.

Biz bankanın 100. yılı için tarih çalışmamıza giriştiğimizde önümüzde böyle bir birikim ve gelenek vardı. Tarih çalışmamızda bankanın tarihini yeniden yorumlamamıza cevaz veren yeni bulgularla karşılaştık ve bunları bir tarih kitabı olarak da kaleme aldık. Geçen sürede ayrıca hem müze hem de sergisi artık yorulmuş ve eskimişti. Banka 100. yılı için hem görkemli binasını renove etme hem de daha çağdaş bir müzecilik anlayışı ile kalıcı sergisini yenileme kararı aldı. Daha önce bankanın tarihini anlatan kalıcı sergi binanın ikinci katında yer alıyor, ilk katında ise süreli sergiler hazırlanıyordu. Bu durum hem binanın hem de bankanın tarihin sergilenmesinde olumsuzluk yaratıyordu. Zira birinci katta bugüne kadar korunmuş olan orijinal ahşap bankolarının güzelliği ve binanın yüksek tavanlı ferah koridorları biraz geri planda kalıyordu. Biz 100. yıl için yaptığımız yenilikte bankanın tarihini anlatmaya ve ilk döneme yoğunlaşmaya girişten yani zemin katından başlamaya karar verdik. Böylece ziyaretçiler artık hem görkemli tarihi bir binaya hem de 100 yıl önceki tarihe aynı anda ilk adımlarını atıyorlar.

-1892 Osmanlı postanesi olarak yapılan bina, 1928’de banka olarak yoluna devam ediyor. Şimdi ise İstanbul’un göbeğinde diyebileceğimiz konumda bir müzeye dönüştü. Müze, bankanın mirasıyla nasıl konuşuyor?

1928 yılında İş Bankası’nın İstanbul şubesi olarak restore edilen binaya o yıl bir kat daha ekleniyor. Bunun arkasındaki asıl neden bankanın dört yılda gerçekleştirdiği büyüme. İş Bankası bir yıl sonra Ankara’da Ulus Meydanı’nda da kendi mülkiyetindeki Üçüncü Genel Müdürlük binasını açacak. Bunlar hep hızlı büyümenin emareleri. Bu büyüme ile Yenicami arkasındaki İstanbul şubesine zamanla bir kat daha eklenecek ve bina dört katlı olacak. İstanbul şubesi Eminönü ve Kapalıçarşı arasında şehrin iktisadi ve ticari hayatının kalbinde yer alan bir bina olarak bu bölgenin merkezinde yer alıyordu. Bu bölge hala ekonomik anlamda önemli bir bölge ancak turizm de burada uzun bir süredir gelişiyor. Zira bölge aynı zamanda çok tarihi bir bölge. Sayısız anıt binaya sahip bir yer. İş Bankası binası da bu nitelikte görkemli bir bina ve daha önce söylediğim gibi 2007’de 1892’de ilk yapıldığı iki katlı haline dönüştürülmüş durumda. Bu bina müze olunca bölgede gelişmekte olan turizm için de işlevli bir değişme katkıda bulunmuş oldu. Örneğin İstanbul’un uzun süre borsasına ev sahipliği yapan tarihi 4. Vakıf Han da bugün bir otele dönüşmüş durumda. Bu itibarla İş Bankası 100 yıllık tarihini sergilediği bir müze ile sadece kendi kurumsal tarihini anlatmakla kalmıyor aynı zamanda geçmişteki sergileri ile yaptığı gibi müzecilik anlayışının gelişimi ve zenginleşmesine de katkıda bulunuyor. Yerli ve yabancı turistler için ziyaret edilecek ayrı bir destinasyon teşkil ediyor. Bölgede gezen insanların girip görmek isteyecekleri binada gezilip tarihe yolculuk yapılabilecek bir mekân yaratılmış oluyor. Bu anlamda bina nasıl iktisadi hayatın ve milli iktisadın kalbinde bir milli banka kurulmuşsa bugün de bölgede her sene gelişen turizm için de önemli bir kültürel mekân olarak öne çıkıyor.

-Müzenin iki katına yayılan sergide dönemsel değişimlerin de izini sürüyoruz. Küratöryal süreci anlatmak ister misiniz? Buraya gelen ziyaretçiler hangi türden eserlerle karşılaşacak?

Müzeye dışarıdan girdiğiniz zemin kat dört bölümden oluşuyor. 1. Bölümde 20. yüzyıl başında ve özellikle 1923’ten itibaren bankacılık fikrinin ortaya çıkışı, İzmir’de gerçekleşen Türkiye İktisat Kongresi, Milli Bankacılık anlayışı ve iktisadi bağımsızlık vurgusunun anlatımı ile başlıyoruz. Daha sonra İş Bankası’nın kurulması teklifini yapan ve ilk kurucu müdür olan Celal Bayar ile devam ediyoruz. Ardından ilk genel müdürlük binaları ve bankanın kurucularını tanıtıyoruz. Bu bölümün hemen karşısında 2. bölümde ise “İş Bankacısı” yani personel bölümü yer alıyor. Bu odada aynı zamanda 1930’lar döneminin bir bankacılık canlandırılması yer alıyor. Ziyaretçinin İş Bankası’nın ilk döneminde İstanbul Şubesi’nin havasını bu odada teneffüs etmesi amaçlandı. Bu kurgu içinde İş Bankasına hayat veren insanlara yani personele odaklanıyoruz. İlk memurdan ilk kadın yetkililere kadar çalışanlar hakkında bilgi veriyoruz. Bu bölümden sonra ziyaretçi binanın diğer kanadına bir teknolojik koridordan geçiyor. Orada da 4. Ve 5. bölümler var. Bu teknolojik koridorda ziyaretçi on adet dokunmatik ekrandan bankanın on yılı hakkında temel bilgileri bulma imkanına kavuşuyor. Bu ekranlar sayesinde mekânın sınırlarını aşmaya çalışıyor ve sergileyemediğimiz ve panolara yazamadığımız bilgileri daha fazla vakti olanların dikkatine sunuyoruz. Bu teknolojik koridordan sonra 5. Bölümde bankanın ilk yıllardan itibaren içine girdiği büyümeyi sergilemeye çalıştık. Bunun için banka ile özdeşleşen sermaye toplamanın ve tasarruf fikriyatının sembolü kumbara ile başlıyoruz. Kumbaraya ilişkin belge ve objelerin sergilendiği bu bölümde aynı zamanda büyüyen bankanın yeni genel müdürlük binalarını ve özellikle taşrada açtığı şubelerini görüyoruz. Şubeleşme için Anadolu’nun dört bir yanından gelen talepleri sergiliyoruz. 5. bölüm de aslında 4. bölümün mantıksal devamı: İktisadi Bağımsızlığın tarihsel rüyası Sanayileşme. Mevduat toplayan bankanın verdiği kredilerle ve doğrudan yatırımları yani iştirakleri ile Cumhuriyetin ilk dönemlerinden itibaren sanayileşmeye yaptığı katkıyı bu bölümde sergiliyoruz. Madencilikten şeker sanayine, dokumadan sigortaya, cam’dan fuarlara bankanın 100. yıllık sanayileşme serüveni belgeler, objeler ve metinlerle ziyaretçiye anlatılıyor.

Zemin katın ardından ziyaretçi ikinci katta “geleceğe” yani bugünün bankacılığına doğru bir yolculuğa çıkıyor. Bu dönüşümde teknoloji başat bir rol oynadığı için 5. Bölüm “mekanikten dijitale teknolojinin bankası” adını taşıyor. Burada ilk yıllarda kullanılan daktilo, cem (toplama), fasit makinalarından saatlere, ilk bilgisayar ve otomasyondan bankamatik ve işceb’e İş Bankası’nın bankacılıktaki teknolojik hamlelerini anlattık. Günümüz bankacılığının gelişimini böylece ziyaretçi İş Bankası tarihi üzerinden anlayabilecek. Daha sonra 5. Bölümden 6. Bölüme İş Bankası’nın bankacılık alanı dışında topluma yaptığı katkıları ve faaliyetleri eğitimden spora, satrançtan olimpiyatlara, ormanlardan sanata, arkeolojiden kitap yayıncılığına farklı örnekleriyle sergileniyor. İş Bankası’nın Türkiye’nin Bankası olma iddiasını temellendiren faaliyetleri bu alanda toparlanıyor.

-Peki koleksiyon parçaları hakkında neler söylemek istersiniz? Hangi koleksiyondan eserler var?

Müze en temelde bankanın kendi arşivi ve envanterinde yer alan koleksiyondan oluşuyor. Bir bankadan bahsettiğimiz zaman elbette ön plana belge yani dokümanlar çıkıyor. Ancak sıradan ziyaretçiler için çok sıkıcı bir hal almaması için işin uzmanı tarihçilerden çok sıradan müze ziyaretçilerini düşündük. Onun için belgeler doğrudan anlatılan meseleler ile ilgili olarak sınırlı düzeyde kullanıldı. Anlatılmak istenen hikâye bankanın geniş fotoğraf arşivi ve farklı dönemlerinden videoları vasıtasıyla aktarıldı. Bunun için ışıkkutuları gibi görüntüyü ön plana çıkaran tekniklerle ekranları yoğun olarak kullandık. Görsel olarak ziyaretçilerin hafızasında çok daha fazla anının kalacağı bir sergi olduğunu düşünüyoruz bu yüzden. Bankanın ilk günlerinden bugünlerine ürettiği belgeler, yazışmalar, fotoğraflar, aletler ve objeler meraklı ziyaretçilerin dikkatine sunuluyor. Bankanın iştiraklerinin ürettiği mamullerden kumbaralara, yayımlanan dergilerden afişlere sayısız eser bankanın iki katına dağılmış durumda. Sıradan ziyaretçi yani tarihçi ya da araştırmacı olmayanlar yanında konunun uzmanları için de çok cezbedici fotoğraflar ve belgelerin kalıcı sergide bir sürpriz olarak kullanıldığını da unutmadan özellikle belirteyim.

-Sergi, cumhuriyetin 100. yılıyla nasıl bir bağ kuruyor? Bu bağlantıda özellikle Atatürk Salonu’ndan bahsetmek ister misiniz?

Önceki sorularda bahsettiğim tek oda da orası oldu galiba. Dediğim gibi müze sadece bankanın 100 yıllık tarihinin sergisi olarak görülemez kesinlikle. İş Bankası demek Cumhuriyet demek. Bu sadece kurucusu Atatürk dolayısıyla böyle değil. Kurucusunun ona verdiği görev ile de ilintili. Bundan dolayı daha başka kurumlardan ayrı olarak bankanın tarihi tam anlamıyla bir cumhuriyet tarihi. Cumhuriyet tarihinin 100 yıllık dönüm noktaları ve özelliklerini bankanın tarihi boyunca tespit ettiğimiz için bu müze sadece bankanın değil cumhuriyetinin de bir tarihi. Bankanın kurucusu Atatürk’e bina 1928’de İstanbul şubesi olduğunda müdür odası olan ve 1928 yılında Atatürk’ün ziyaretinde ağırlandığı oda 2007’de olduğu gibi bugün de Atatürk odası olarak tasarlandı ve yenilendi. Bu özel odada Atatürk’ün banka ile olan ilişkisi, ziyaretleri, imzaladığı defter ve tablolar yer alıyor.

-Müzenin dijitalleşme ve teknolojiye odaklanan bir alanı mevcut. Gelecekte bu alanlarda neler yapmayı planlıyorsunuz?

Aslında müzenin tamamında hatta ilk dönemleri anlatan bölümlerinde dahi günümüz dijital teknolojisini kullanılıyor. Gerek şube canlandırması gerekse 1930’lardan personel temsilleri teknoloji yardımı ile ziyaretçilere farklı bir hava sunuyor. Diğer alanlarda da teknoloji yoğun olarak kullanılıyor. Zira bu aslında dönüşen bankacılığın da bir gereği. Nitekim vatandaşlar ve mudiler olarak bankacılık faaliyetlerimizi ceplerimizde taşıdığımız cep telefonları aracılığıyla gerçekleştiriyoruz artık. Bankacılık hızla teknoloji ile dönüşürken bankanın tarihinin de bu medyumda anlatılması aslında bizim için bir zorunluluktu. Özellikle 4. Ve 5. Bölümlerin ortasında koridorda yer alan 10 dijital ekranda bankanın tarihine ilişkin daha fazla bilgi ve görsel malzeme koyarak geliştirmeyi düşünüyoruz. Diğer bölümlerde yer alan ekranlar da kalıcı serginin her gün yeniden geliştirilmesi ve zenginleştirilmesi için de bize büyük bir imkân bahşediyor. Eskinin müzelerine göre bu değişim bize kalıcı serginin donarak bugünde kalacak bir sergi olmamasını da sağlayacak. Bankanın tarihini ayrıntıları ile öğrenmek isteyenler yine benim kaleme aldığım kitaplardan okuyabilirler. Biz müzede bir kitap gibi okunan bir sergi değil okumanın da parçası olduğu ama daha çok bir deneyim olarak gezilen bir sergi oluşturmaya çalıştık. Aslında ziyaretçileri bankanın 100 yılını okumuyor bir nevi şahit olacaklar. Bunun başarılıp başarılamadığına elbette ziyaretçiler karar verecekler.

https://gazeteoksijen.com/o2/kurator-y-dogan-cetinkaya-is-bankasi-100-yillik-tarihini-sergiliyor-222053

EZGİ BERK

Geçtiğimiz haftalarda İletişim Yayınları’ndan ‘Ortadoğu: Direniş, Devrim, Emperyalizm’ başlıklı derleme bir kitap çıktı. Kitabın yazarlarından ve derleyeni Doğan Çetinkaya ile söyleştik; Ortadoğu’yu sokak isyanları odaklı toplumsal hareketler gözlüğüyle seyretme imkânı bulduk.

• Ortadoğu’da Arap Baharı olarak adlandırılan toplumsal hareketler öncesinde siyasi atmosfer nasıldı?

‘Ortadoğu: Direniş, Devrim, Emperyalizm’ üst başlığıyla derlediğimiz kitabın girişinde de belirttiğim gibi Arap Baharı başladığında Ortadoğu uzmanları olsun bölgeyi uzaktan seyredenler olsun herkeste bir şok yaşandı; çünkü kimsenin beklemediği bir kalkışmaydı. Zaten bizim kitabı derleme sebeplerimizden biri de biraz bu şaşkınlığın temellerini irdelemek ve ortaya çıkarmak. Uzmanlar bile Ortadoğu tarihine ilişkin tek yönlü bir bakışa açısına sahip olabiliyordu. Ortadoğu’daki Arap Baharı’ndan önceki durumu Ortadoğu’nun özü, gerçek durumu olarak görüyorlardı. Bölgede otoriter, baskıcı, klieantalist siyasal rejimler vardı. Toplumda da tevekkül, baş eğme, siyasetle ilgilenmeme hali vardı. Uzaktan bakıldığında böyle bir Ortadoğu resmi vardı. Bundan dolayı insanların ayaklanması, bir şey talep etmeleri, sokaklara dökülmeleri, iktidardaki çok muktedir, çok güçlü sanılan siyasetçileri alaşağı etmeleri herkesi çok şaşırttı. Hayatlarını o bölgeye adamış insanların şaşırmaları çok mânidardı. Biz de bunları anlayabilmek için Özgür Üniversite’de bir seniner dizisi organize ettik. Oradan çıkarttığımız dersleri de bu kitapta bir araya getirmeye çalıştık. İnsanlar Ortadoğu’ya bu ayaklanmayı yakıştıramamışlardı. Ama bu kitapta bizim anlatmaya çalıştığımız Arap Baharı gibi ayaklanmaların, insanların kendi kaderlerine sahip çıkmalarının, tepki göstermelerinin Ortadoğu’nun 200-300 yıllık tarihinin bir parçası olduğuydu. Zira hangi döneme gidersek gidelim önemli kırılma noktalarında, modernizmin başlangıcında, 20. yüzyılda parlamenter rejimlerin, anayasal hareketlerin ortaya çıkışında, kitle siyasetinin dönüşümünde hep isyanların, sıradan insanların eylemlerinin tarihin bir parçası olduğunu görüyoruz. Kitabın girişindeki makalemde bunları anlatıyorum. Arap baharı Ortadoğu tarihinin bir parçası, bu tarihin bir halkası. Onu o uzun tarih içerisinde anlamlandırmak lazım. Onun için de çok şaşırılacak bir şey yoktu aslında.

• Arap Baharında bardağı taşıran son damla ne oldu?

Bu bardağı taşıran son damla, Arap Baharı’nın öncesine ikili şekilde bakmamızı sağlayabilir. Arap Baharı Ortadoğu tarihi boyunca ortaya çıkmış ayaklanmalardan bir tanesi. Böyle ayaklanmalar Ortadoğu tarihi boyunca hem bu tarihi değiştirecek, dönüştürecek şekilde ortaya çıkıyor; hem de belli bir süreklilik arz ediyor. Zaman zaman baskıcı rejimler uzun süre iktidarda kalsa bile belli dönüşümlerle beraber ayaklanmalar ve isyanlar da görünüyor. Bu, uzun tarih. Bugünden geriye baktığımızda görüyoruz ki Arap Baharı aslında kendisini haber vermişti.

• Nasıl haber vermişti?

Baktığımızda Kaddafi, Mübarek, Esad Ortadoğu’da çok önemli baskıcı partilerin, ailelerin, rejimlerin iktidarda olduklarını, değişmediklerini, çok zenginleştiklerini ve her türlü demokrasi talebini çok şiddetli bir şekilde bastıran iktidarlar olduklarını biliyorduk. Ama buna rağmen birçok ülkede Tunus, Mısır, Suriye ve İran’da çok önemli kaynamaların, kalkışmaların, taleplerin özellikle Arap Baharı’ndan önceki 10-20 yıl içinde gündeme geldiğini görüyoruz. Giriş makalemde Arap Baharı’nı neoliberal dönemdeki ikinci ayaklanma olarak el almaya çalışıyorum; çünkü neoliberal dönem 1970’lerde inşa edilirken 80’lere de sarkacak şekilde, bugün Arap Baharı’nın yaşandığı hemen hemen bütün ülkelerde Ekmek Ayaklanmaları gerçekleşmişti. Devletin sosyal yardımlarının kalkmasına, sübvansiyonların kesilmesine, tarım desteğinin berheva edilmesine isyan etmişti insanlar. Ama bu ayaklanmalar çok hızlı bir şekilde bastırıldı. Arap Baharı bu ayaklanma dalgasının ikinci halkası. Yani birincisinde neoliberalizmin ortaya çıkmasına ve inşa edilmesine tepki göstermişti insanlar. Arap Baharı da aslında neoliberalizmin sonucuna bir başkaldırıydı. Neoliberalizm tesis edilirken ve yaşanırken Arap Baharı’nı haber veren gelişmeler yok değildi.

• Ortadoğu’da Ekmek Ayaklanmaları’na benzer başka ayaklanmalar var mı?

Dünya çapında en önemli işçi hareketlerinden, bağımsız sendikal oluşumlardan biri Mısır’daydı 2000’lerin başında. Hem canlı hem özerk bir hat inşa etmesi hem de tabandan gelmesi itibariyle 20. yüzyıl sonu ve 21. yüzyıl başının, en önemli toplumsal hareketi Mısırda’ki bağımsız işçi hareketidir. Kendinden önce bürokratikleşmiş sendikaları yok sayan, onların dışında bağımsız bir hat inşa eden bir sınıf hareketi olarak işçi hareketi, Arap Baharı’nı haber veren çok önemli bir unsurdur. Bunların yanı sıra Mısır’da demokrasi talep eden, Twitter ve Facebook üzerinden örgütlenen gençliğin başkaldırısı, girişimleri dikkat çekiyordu. Mübarek rejimine radikal siyasal eleştirilerde bulunan, liberal ve sokağa çıkmamış olsa da entelektüel bir hareket vardı. İslam Devrimi’nden sonra İran’ın da özellikle 90’ların sonunda 2000’lerin başında dalga dalga farklı gençlik hareketlerince, farklı orta sınıf girişimlerince sarsıldığını görüyoruz. Yine Kuzey Afrika’da 2000’lerin başında önemli kadın hareketleriyle karşılaşıyoruz. Kadınların Kuveyt’ten Tunus’a kadar birçok ülkede örgütlenmelere gittiklerini ve sokağa çıktıklarını görüyoruz. Bu kaynamalar, Arap Baharı’nın habercisi. Bunları insanlar biliyorlardı ama bunların Arap Baharı gibi devasa bir kalkışmaya evrilebileceğini görememişlerdi. Tarihe baktığınız zaman isyanlar hep olmuş. Toplumsal hareketler, insanlık tarihinin en önemli parçası. Diktatörler ve egemenler varsa ezilenlerin isyanlarının da bir gün patlayacağını aklınızın bir köşesinde tutmanız lazım, hali hazırda bu patlama için mücadele etmiyorsanız bile.

• Bu durumda şöyle diyebilir miyiz? Ortadoğu üzerine çalışanlar, egemenlerle aynı yerden baktıkları için toplumsal hareketlerin büyüyebileceğini ve toplumu dönüştürebileceğini göremedi.

Ne kadar muhalif de olsa üniversite gibi sistemin parçası olan kurumlar, entelektüeller o sistemin gözleriyle bakmaya, muhalif bile olsalar sistemin bakış açısıyla düşünmeye daha eğilimli. Bundan dolayı da mevcut topluma verili şartlarla bakıyorlar. Verili şartları da ilelebet sürecekmiş gibi tahlil ediyorlar. Bu da Arap ayaklanmaları gibi bir ihtimali yok saymalarına neden oluyor. Yaptıkları çalışmalar mevcut sistem nasıl işliyor, nasıl devam ediyor üzerine olduğu için, hep bunu anlamaya çalıştıkları için sistemin dışında olan, onu tamamen alaşağı iten bir şeyi görmek zorlaşıyor. İran Devrimi’nde de öyleydi. Muhalif insanlar, farklı gözlerle sisteme bakan insanlar bile İran Devrimi olduğunda şok olmuştu.

• Bu isyanların ardından mevcut iktidarlar nasıl bir politika izliyor?

Bu durumda şöyle bir tartışma var: Arap Baharı ya da Ayaklanmaları devrim miydi, değil miydi? Türkiye’deki solda da en büyük tartışma buydu. Çünkü insanlar ona göre siyasal pozisyon alıyordu. Benim bu kitabı hazırlamaktaki amaçlarımdan bir tanesi de buydu. Arap Baharı’ndan sonra Ortadoğu’da olan her şeyi insanlar Türkiye’deki siyasal pozisyonlarına göre okumaya başladı. Eğer seküler, CHP çizgisindeyseniz Ortadoğu’ya tamamen Türkiye iç siyasi dengelerinden doğru bakıyorsunuz. “İslamcılar yükseldi, Müslüman Kardeşler iktidara geldi demek ki Arap Baharı kötüymüş” gibi. Ilımlı İslam çizgisi ise Arap Baharı’nı Amerika’nın oyunu olarak gördü. Bunlara karşı olmak lazım. Tamamen Türkiye içerisindeki siyasal kompozisyonunuzdan bakarak Ortadoğu’yu tabii ki anlayamazsınız; tartıştığınız yine Türkiye olur.

• Peki, neler oluyor Ortadoğu’da?

Türkiye’nin de içinde olduğu Ortadoğu’yu, Ortadoğu’nun kriterleriyle anlamanız lazım.  Devrimci bir durum çıkmıştı ortaya; çünkü insanlar isyan etmişti. Kimse onları sokaklara zorla dökmemişti. İktidarları devirdiler, rejimleri değiştirdiler. Şimdi bugün yaşananlar da her devrimde olduğu gibi karşı devrim süreci. Aslında daha bitmemiş, uzun bir sürecin içerisindeyiz. Bugün bu devrimi boğmak isteyen çeşitli dinamikler var. Örneğin Mısır’da ordu, Müslüman Kardeşler’e karşı muhalefeti kullanarak siyaset sahnesine geri dönerek insanların devrimini çaldı. Mısır’da devrimci sürecin başlattığı dinamiğin orta vadede orduya karşı da devam edeceğini düşünüyorum. Suriye’de, Irak’ta çok ciddi İslami hareketler ortaya çıkıyor. Bunu da Ortadoğu’daki devrimci süreç karşısında karşı devrimci bir dinamik olarak görebiliriz. Her devrim bu siyaseti üretir; IŞİD’in ortaya çıkışı gibi. Bunlar Arap Baharı’nın yarattığı çalkantının bir sonucu. Şu anda Ortadoğu’da Arap Baharı’nın ortaya çıkardığı devrimci, dönüşümcü hareket geri çekilmiş durumda. Onun yerine ordu, ya da IŞİD gibi mezhepçi siyaset güden hareketler var. Bunun ardında da sermayenin, Amerika, Türkiye gibi bölgede siyaset yapmak, dengelere oynamak isteyenlerin rolü var. Ayaklananların politik alternatif yaratamamaları Arap Baharı’nın devrimci ve demokratik durumunun geri çekilmesini getiriyor. Ortadoğu’da denge durumu var; ayaklanmalarla bu ayaklanmaları ezmek isteyen, daha gerici bir sistem getirmek isteyen unsurlar arasında bir savaş var. Bunun nereye gideceği belli değil; çünkü çok fazla aktör var. Nasıl bir rota izleyeceği, aktörlerin gücüne ve nasıl tavır alacağına bağlı.

• Son olarak 1979’daki İran Devrimi ortaya çıktığında neden herkes şaşırdı? Bu devrimi nasıl okuyorsunuz?

1979 İran Devrimi olduğunda insanlar çok şaşırdı; çünkü çok güçlü görünen, modernleştirmeci, ordu ve istihbarat destekli bir şah vardı. Tek başına da değildi; dünyanın iki süper gücü İngiltere ve Amerika’nın tam desteği şahın arkasındaydı. İnsanlar, Amerika ve CIA ne isterse dünyada onun olduğunu düşünüyordu. Çünkü İran tarihinde Musaddık örneğinde olduğu gibi muhalif biri çıktığında Amerika müdahale etmiş ve Musaddık iktidarından edilmişti. Böyle bir ortamda şahın kaybetmesi, ulusdevlet içerisinde tek parti rejimi kurmuş, tüm devlete hâkim bir adamın halk ayaklanması tarafından yenilmesi çok önemli. Amerika’nın askeri ve mali kaynaklarını kullanan bir iktidarın yeniliyor olması, Amerika’nın bu anlamda yeniliyor olması da önemli; çünkü İslami hareketler, Sovyetler Birliği’ni çevrelemek için kullanılan Amerika güdümünde bir hareket. Ancak İran’daki İslami Devrim, İslamcıların egemenliğindeydi ve Amerika düşmanıydı. Ayaklanma içindeki çeşitli unsurlardan en fazla Amerika düşmanı olanlar İslamcılar. Hal böyleyken bütün solcuların, alan üzerinde çalışanların kafası karıştı. Çünkü hem Amerika yeniliyor hem İslamcılar deviriyor ve Amerika’nın en büyük düşmanı oluyorlar. Bu tamamen terminolojinin karışması. Demek ki emperyalistler her şeyi istedikleri gibi dizayn edemiyor. Kitapta emperyalizm başlığını bu açıdan ele alıyoruz. İslamcılar tamamen Amerika’nın kuklası değil, bundan dolayı insanlar şaşırdı. İran Devrimi’nin bir başka önemi de kentli sınıfın ayaklanmış olmasıydı. Daha önceki halk devrimlerini genelde kırdan gelen hareketler olarak gördük. İran Devrimi, İslami ve gerici bir devrim olarak nitelendirilse bile kentli sınıfların devrimi olması sebebiyle de dünyada şaşkınlıkla karşılanmıştı. İçerisinde sol da önemli bir aktördü, aktifti. Sonuç olarak İslamcılar başarılı oldu; çünkü daha fazla örgütlülerdi, kitleleri seferber edebiliyorlardı. Bugüne gelecek olursak İran’da hâlâ çok farklı dinamikler bir arada yaşamaya, rejime karşı mücadele etmeye devam ediyor. Özellikle kendilerini seküler bir şekilde dile getirseler de laik orta sınıf ayaklanması olarak görülse de öğrenciler arasında ayaklanma var, Mısır örneğinde olduğu gibi. Hem de alt sınıflar içerisinde önemli kaynaşmalar var. İslami rejim kendi iktisadi sınıfını yarattığı için buna karşı ayaklanmalar oluştu. Örneğin Ahmedinejat da İran’daki toplumsal huzursuzluğun ve alt orta sınıfların rahatsızlığının sözcülüğünü yaparak Tayyip Erdoğan gibi iktidara gelmişti. Ahmedinejat, İslami rejim altındaki huzursuzlukları manipüle etmiş bir lider olarak popülist siyasetin bir unsuru. Daha sonra rejim içerisindeki blok Ahmedinejat’ı tasviye etti. Bu da İran siyasetinde çok ciddi bir kaynaşmanın -özellikle alt sınıflarda, gençlerde ve aydınlarda- olduğunu gösteriyor.

https://www.agos.com.tr/tr/yazi/7890/bugunku-ortadoguyu-anlama-kilavuzu

Cumhuriyetin ekonomik gelişiminde önemli yer tutan ve ilk milli banka olan İş Bankası 100. Yaşını kutluyor. Bankanın 100 yıllık yolculuğunu merak edenler için ise adres İş Bankası Müzesi.

Birkan BULUT
“AKP içinde bir değişim beklentisi olduğu açık. Ancak bu değişim beklentisinin iktidarın uyguladığı politikalara değil, partinin kötü gidişatında bir değişim beklentisi olduğunu söylememiz lazım.”

AKP’nin 23. yılı kutlaması İYİP’ten istifa eden iki milletvekilinin rozet takmasıyla sönük geçerken, Erdoğan “Aynı gemideyiz” söylemini itiraf niteliğinde bir çağrıyla sürdürdü: “Gemideki delikleri büyütmenin kimseye faydası olmaz.” Erdoğan’ın bile partisindeki güç kaybına dikkat çektiği programda, “değişim mesajı” sadece iktidara yakın medyanın övgüleriyle parlatılmaya çalışıldı.

Peki AKP’de değişim tartışmaları neyi ifade ediyor? Tartışmaları değerlendiren Siyaset Bilimci Doç. Dr. Doğan Çetinkaya, “Parti içinde ve tabanında bir değişim beklentisi olduğu açık. Ancak değişim beklentisi, AKP’nin önümüzdeki seçimlerde de iktidara gelmesi, partiye güç kaybındaki kötü gidişatın engellenmesine yönelik bir beklenti. Çünkü özellikle son yerel seçimlerde AKP’nin ikinci parti olmasının yaydığı bir korku var. Ancak bu değişim beklentisinin iktidarın uyguladığı politikalarda değil, partinin kötü gidişatında bir değişim beklentisi olduğunu söylememiz lazım” dedi.

“ZAMAN KAZANMAYA YÖNELİK HAMLELER”

AKP’nin erimesinin durdurulmasını isteyen bu beklentiye karşı Erdoğan yönetiminin yaptığı girişimlerin cılız kaldığına da dikkat çeken Çetinkaya, şöyle devam etti: “Partinin kuruluşunun 20. veya 25. yılı gibi daha simgesel bir tarih seçmek yerine 23. kuruluş yıl dönümünün seçilerek, taban ve parti içindeki rahatsızlıklara PR çalışmasıyla cevap verilmek istendi. İlk olarak vitrin düzenlemesine gidildi. İktidar partisi olarak ‘Güçlüyüz ve büyük transferler yapabiliyoruz. Belediye başkanları, milletvekilleri partimize geliyor ve bu devam edecek’ denildi. İkincisi, yorulanların kenara çekilebileceği söylenerek partiyi beğenmeyenlere yol gösterildi. Çünkü çok eleştiriler var içeride. Ancak bu adımlar güç toplamak isteyen iktidar partisinin zaman kazanmaya yönelik hamleleri olarak görünüyor.”

“PASTANIN KÜÇÜLMESİNDEN HERKES RAHATSIZ”

Ancak erimenin uzun zaman önce başladığını belirten Çetinkaya, “Özellikle son bir yılda yerel seçim sonuçları ve iktisadi şartlar göz önüne alındığında çok kaygı duyuluyor. AKP, iktidarda olması ve devlet olanaklarını kullanmasıyla bir takım avantajlara sahip ama artık daha fazla toplum kesimi bu olanaklardan faydalanamıyor. Gündelik hayatını zor idare eden işçi, çiftçi,emekli değil sadece, esnaf, küçük-orta işletme sahipleri de gelinen noktada bu bölüşümden eskisi kadar faydalanamıyor” dedi.

Ancak büyük şirketler ve bankaların çok yüksek kârlar elde ettiğini ifade eden Çetinkaya, “Yine de Anadolu ve İstanbul’daki sermaye gruplarında da iktidarın dağıtım mekanizmalarının yani pastanın küçülmesinden rahatsızlık var” dedi.

Öte yandan iktidarın yönetme kapasitesini de kaybetmeye başladığını dile getiren Çetinkaya, devletin, ekonominin, siyasetin gündelik işleyişi için gerekli adımları yaratma gibi sıkıntıları var. Bu durum nedeniyle önümüzdeki süreçte de ciddi sorunlarla karşılaşılacak” dedi.

https://www.evrensel.net/haber/561042/kredi-karti-faizlerine-iliskin-yeni-duzenleme-yururluge-girdi

Serpil İLGÜN

“Saray rejimi içindeki güç mücadelesi, ılımlılarla şahin kanat arasındaki bir politika tartışması değil. İzlediğimiz şey, kendi gruplarının çıkarları için mücadele eden grupların mücadelesi.”

Kürt özgürlük hareketinin ve demokratik kamuoyunun “Kürt sorununda barışçıl çözüm umudunun yargılandığı siyasi dava” olarak nitelediği Kobanê davasında ceza yağdı. Biri yerel seçim öncesi olmak üzere karar duruşması iki kez ertelenen Kobanê davası, Gezi davasıyla birlikte bir süredir siyaseti domine eden “normalleşme-yumuşama” iddialarının bir tür test zemini olarak sunuluyordu.

Siyaset Bilimci Doç. Dr. Doğan Çetinkaya ile “siyasette yeni dönem, normalleşme” iddialarının 28 Şubat generallerini içerirken, Kobanê ve Gezi davalarına neden uğramadığını konuştuk. Çetinkaya, Yargıtay seçimlerinden suç örgütü soruşturmasından “darbe planı” çıkarılmasına, MHP’nin de dahil olduğu AKP içindeki klik mücadeleleriyle ilgili sorularımızı da yanıtladı.

Normalleşme, yumuşama söylemleri çerçevesinde “başka türlü sonuçlanabileceği” algısı yaratılan Osman Kavala ve Kobanê davaları, yaratılan beklentinin tersi biçimde sonuçlandı. Gezi ve Kobanê davalarının AKP-MHP ittifakının kurucu davaları olduğunun altını çizen bir siyaset bilimci olarak, önce Kobanê davasına kurucu niteliği kazandıran arka planı anımsatır mısınız?

Kobanê olayları olarak adlandırılan gösteriler, 2014’te IŞİD’in Kobanê’ye saldırısıyla başlamıştı. Arap Baharı denilen Ortadoğu’daki ayaklanma dalgasının inişe geçtiği, demokrasi, özgürlük talepli halk ayaklanmalarının birtakım gerici unsurlar tarafından çalındığı önemli uğraklardan ilki, Mısır’da Müslüman Kardeşlerin Tahrir’deki ayaklanmaları siyasal sistemi kullanarak çalmasıydı. Arkasından Sisi’nin darbe yapmasıyla birlikte, Arap ayaklanması denilen ayaklanma dalgası, özgürlükçü ve eşitlikçi potansiyeli kaybetti. Suriye çatışması da bunun bir parçasıydı, Suriye’de IŞİD’in Ortadoğu’da önemli bir askeri ve siyasal bir güç olarak yükselişi, bölgede bir başka demokratik halk dinamiği ile karşı karşıya geldi. Bu da Suriye’de önemli bir mevzi kazanan Kürt özgürlük hareketiydi. Kobanê, bu ikisinin karşı karşıya geldiği alandı.

Kobanê’de IŞİD’le oradaki Kürt kuvvetlerinin karşı karşıya gelmesinin Türkiye’de yankı uyandırmaması düşünülemezdi, çünkü Kobanê’deki demokratik dinamiği yaratan hareketin kökenleri Türkiye’deydi. IŞİD’in Kobanê’ye saldırısı aslında Ortadoğu’nun yakın tarihteki dönüm noktalarından bir tanesidir. Bundan dolayı hem Arap Baharı, hem Suriye’deki iç savaş, hem de Türkiye siyasetinde bir dönüm noktasına yerleşti.

Kobanê savunusu neleri değiştirmiş oldu?

Birincisi, Kobanê direnişi IŞİD’i ve Ortadoğu’daki ayaklanma dalgasına karşı yükselen “gerici” damarı durdurdu, bu önemli bir gelişmeydi. IŞİD belasına dur demiş olundu ve zaten sonra IŞİD, uluslararası emperyalist güçlerin, ABD’nin de çerçeveye girmesiyle tasfiye edildi. Ama Türkiye kısmında özellikle Gezi’den itibaren yükselmekte olan toplumsal muhalefet, sokaktaki gösteriler, Gezi’de gerçekleşen ayaklanmayı 2014’de Kürt illerine taşıdı. 2013’teki Gezi ayaklanması, 2014’te Kobanê gösterileriyle sürdürülmüş oldu. Bir şekliyle Gezi ile Kobanê ittifakı diyebileceğimiz bir ittifak gerçekleştirildi toplumsal olarak. 2015 seçimlerinde HDP’ye yüzde 10 barajını aştıran, dolayısıyla AKP’ye kaybettiren de buydu. Bu nedenle Türkiye’de 2013-2015 arasında demokratik bir siyasi alternatifin toplumsal olarak yükselişine şahit olduk.

Bu çok büyük bir dönüm noktası oldu. Erdoğan, Kürt açılımının kendi hegemonyasının genişletilmesinde, istediği başkanlık inşasında işe yaramadığı sonucunu çıkardı ve “Türkiye’de Kürt sorunu yoktur kardeşim” diyerek, milliyetçi devlet politikasına geri döndü. Kadrolarını değiştirmeye başladı. Fetö’cülerden, daha liberal eğilimli kadrolardan kurtulmaya çalışıyordu, devletin güvenlik aygıtındaki birtakım gruplarla yeniden bir ittifak oluşturmaya başladı. Bunun da siyasete tercümesi elbette MHP’ydi. Cumhur İttifakı böyle çıktı. O nedenle Kobanê ve Gezi davasını ve ondan sonraki birçok siyasi davayı MHP-AKP koalisyonunun ve bu koalisyonun oluşmasıyla gerçekleşen Saray rejiminin kurucu davaları olarak görüyorum. 2016 darbe girişimiyle birlikte üç senedir yükselmekte olan demokratik siyasi alternatife saldırı başlatıldı. Demirtaş’ın simgesel olarak lideri ve sözcüsü konumunda olduğu bir alanda biriken kitlesel seferberlik, 2017’de Adalet Yürüyüşü’nde Kılıçdaroğlu’nun arkasına dizildi ve tamamen soğrularak ortadan kaldırıldı.

KLİKLER ARASINDAKİ MÜCADELE KEYFİLİĞİ ARTTIRIYOR

Dolayısıyla, bu nedenle her iki simge davada da “yumuşama” beklenemez ve her iki davanın ittifakı birleştirici vasfı devam ediyor?

Evet, bu davalar Saray rejiminin kurucu unsuru olduğu için bir yumuşama olamazdı. Diğer türlü MHP ile kurulan ittifakın Erdoğan tarafından sorgulanması ve yerine neyin ikame edileceğine dair bir karar vermiş olması gerekiyordu. Erdoğan’ın böyle arayışları olabilir, siyasette bunlar mümkün, başka bir tercihte de bulunabilir. Fakat bunun kararı alınmadığı için, Kobanê ve Gezi davasında verilen kararlar hâlâ Cumhur İttifakının zihniyeti çerçevesinde gerçekleşiyor. İttifak hâlâ cari olduğu için Kobanê ve Gezi davalarında başka türlü kararlar alınamazdı. Bu çerçevede aslında Kobanê davasında verilen cezaların biraz daha “yumuşak” olduğunu söyleyebiliriz.

AKP yorumcuları daha ağır cezaların “yumuşama hatırına” verilmediğini söyledi.

Yumuşama, normalleşmeyle bunun ilgisi var ama bazı tahliyelerin gerçekleşmesi Saray rejiminin niteliğinden kaynaklanıyor. Tek adam rejimi nedeniyle, mevcut anayasayla uyumsuz bir siyasi ve kurumsal yapı var Türkiye’de. Tek adam rejimlerinin en temel özelliklerinden bir tanesi rasyonel sürecin, kurumsal süreçlerin ve işleyişlerin kesintiye uğrayarak, daha çok kişilerin ve küçük çıkar kliklerinin kararlarının ön plana çıkmasıdır. Keyfilik olarak tanımlanan sonucu yaratan da bu durum. Her saray rejiminde birtakım klikler ve bunların etkileri ön plana çıkar. “Eski Türkiye” denilen, daha anayasal diyebileceğimiz sistemde de bu klikler vardı, fakat oyunun kuralları belli olduğu için, bu klikler o anayasal düzen içinde birbirleriyle rekabet ederlerdi ve bu kurumsal işleyişlere uymak zorunda kalırlardı. Şimdi böyle bir şey olmadığı, erkler arası ilişkiler berhava olduğu için klikler arasındaki mücadeleler bu keyfiliği arttırıyor. Bunun için birbiriyle tutarsız birtakım gelişmeler, kararlar gerçekleşebiliyor.

SARAY KAYNAK DAĞITMA MERKEZİ

Yargıtay Başkanlığına Erdoğan’ın işaret ettiği Mehmet Akarca seçilemedi; Hatay Milletvekili Can Atalay’ın tahliye kararını alan AYM’ye iki kez itiraz edip, üstüne AYM üyelerinin yargılanmasını talep eden Muhsin Şentürk Yargıtay Başsavcılığına getirildi; Ayhan Bora Kaplan soruşturmasından Erdoğan’a, Cumhur İttifakına darbe planı çıkarıldı; medyaya Sinan Ateş cinayetiyle ilgili MHP’yi işaretleyen yeni görüntüler servis edildi; Osman Kavala’nın yeniden yargılanma talebi reddedildi ve Kobanê davası ağır cezalarla sonlandırıldı. Geçtiğimiz hafta sadece birkaç gün içinde yaşanan bu gelişmeler, MHP ile karşı karşıya gelmeleri de içeren AKP-Saray içi mücadelelerin boyutu için ne söylüyor?

AKP-MHP arasında bir ittifak olmakla birlikte aynı zamanda aralarında ciddi anlayış farklılıkları var. Bundan dolayı çeşitli alanlarda rekabet edebiliyorlar. Mesela Erdoğan “Yüzde 50+1 değişebilir” diyor, Bahçeli hemen “Muhtar mı seçiyoruz” yanıtını veriyor. Ama MHP ile AKP arasındaki güç mücadelelerinin ötesinde bir şey söylemek istiyorum; Saray’da da, AKP içinde de, MHP’de de farklı eğilimlerde olan gruplar var. “AKP içinde farklı anlayışlar var” denildiğinde hemen akla şu geliyor, işte “AKP içinde AB’ci, biraz daha Kürtlerle açılımdan yana, sermaye gruplarıyla daha iyi ilişkiler kurulmasını isteyen daha liberal bir düzen isteyen gruplar var!”

Nitekim, Erdoğan’ın Hukuk Başdanışmanı Mehmet Uçum ve Hürriyet yazarı Abdülkadir Selvi’de cisimleşen tartışmaların kaynağında bu ayrışmanın olduğu söyleniyor.

Bunlar var olmakla birlikte Saray rejimi içindeki güç mücadelesi ılımlılarla şahin kanat arasındaki bir politika tartışması değil. Çünkü Saray bir kaynak dağıtma merkezi. “AKP içinde çatışma var” dediğimiz asıl olarak, Erdoğan’ın geçenlerde dile getirdiği “belli bir zümrenin çıkarlarını gözeten dar kadrocu yapılar” arasında gelişiyor. Saray rejiminde kendi gruplarının siyasi ve iktisadi çıkarları için mücadele eden, parsa kapmaya çalışan gruplar, hatta çeteler var. Ve Saray rejimi asıl olarak bunlardan oluşuyor.

AKP İÇİNDE DE KORKU İKLİMİ VAR

Yani bugün örneğin Ayhan Bora Kaplan soruşturmasında cereyan eden güç mücadelesinin arkasında, siyasi ve iktisadi çıkar kavgası var?

Aynen. Siyasal, ekonomik iktidar kavgası veren çeteler hem AKP, hem devlet içinde var. Bunlar birbirlerinin ayaklarını kaydırmaya çalışıyorlar. Saray rejimlerinin tipik özelliği budur. Sarayda hiç kimse başkanın ya da padişahın yerini sorgulamaz ama en büyük parsayı kapmak için mücadele eder. Bunu yaparken de her zaman kendi konumunu liderin konumuyla özdeşleştirir, onun için herkes “Erdoğan’a karşı bir saldırı var, onu biz korumaya çalışıyoruz” diyor. Ali Yerlikaya da, Soylu da, AKP içindeki diğer gruplar da aynı şeyi söylüyor.

Ayhan Bora Kaplan soruşturmasında görüldüğü gibi AKP içinde bir gün herkes darbecilikle, Fetö’cülükle ya da suç örgütü kurmakla suçlanabilir. Yaşanan kavga-güç mücadelesinin özü bu. Yargıtay başkanı seçimi de, Ayhan Bora Kaplan’daki çatışmalar da bunun ifadesi. İnsanlar “bir mafya düzeninde mi yaşıyoruz” diyorlar. Evet mafyadaki çatışmalara benziyor ama mafyayla alakası yok, bu Saray rejiminin bir ifadesi. Bu nedenle Saray rejimi ve tek adam iktidarı sürdükçe, bu mücadelelerin farklı versiyonlarını görmeye devam edeceğiz. İsimler, gruplar değişecek ama ortaya çıkan sonuç değişmeyecek.

Diğer yandan şu da merak ediliyor; nasıl oldu da Yargıtay Başkanlığı seçiminde Erdoğan’ın istediği aday seçilemedi?

Bu sistem Erdoğan’ın her dediğinin olması gerektiği bir sistem, ancak Erdoğan sözünü ettiğimiz çıkar grupları arasındaki kavgaları her zaman kontrol edemeyebilir. Yargıtay seçiminde olduğu gibi kavgada başka bir sonuç ortaya çıktığında, bundan memnun olmayan karşı taraf “bu darbedir” diyebiliyor. Kendi içinde haklı! Erdoğan’ın işaret ettiği bir kişinin seçilememesi, bu sistem içinde bir darbe gerçekten!

Rejim her sıkıştığında ya da iç mücadeleler arttığında “Erdoğan’a darbe”, “dış güçlerle hazırlanan kaos planı” gibi ezberlerin tekrarlanması, seçim yenilgisiyle moralsizleşen örgütün, tabanın konsolidasyonu da içeriyor mu?

Hayır, bence artık ondan da koptular. Bu tür iktidar mücadele ve klikler arası kavgalarda Erdoğan’ın tabanını ikna etmek gibi bir kaygısı, çabası yok. Ancak şu var; herkesin, Abdülkadir Selvi’nin de, Mehmet Uçum’un da her an darbecilikle, ihanetle suçlanabileceği ihtimali bir teyakkuz hali, bir korku da yaratıyor. Birkaç ay önce yürüttüğü operasyon alkışlanan emniyet müdürü, her an ters kelepçeyle gözaltına alınabilir. Yani sadece solcular, Kürtler, Aleviler için değil, AKP içinde de bir korku iklimi var.

ERDOĞAN KLİKLER ARACILIĞIYLA SİYASETİ DİZAYN EDİYOR

Bununla birlikte Saray-AKP içindeki klik savaşlarına, güç mücadelelerine iktisadi çıkarlardan çok, politik anlamlar yükleniyor, buradan okumalar yapılıyor, ne dersiniz?

Evet, ben de diyorum ki, buradaki çatışmalar artık daha az siyasi. Şu anda örneğin Soylu’cuların hem bürokraside, hem birtakım ticari ilişkiler içinde gücü var, Kayseri grubu denilen Hulusi Akar, Mehmet Özhaseki etrafında hareket eden birtakım gruplar var. Abdülkadir Selvi, Lütfü Elvan gibi daha reform isteyen çevreler, yine bir yandan milli görüşten gelen biraz Numan Kurtulmuş’un sözcülüğünü yaptığı gruplar var. Kartal İmam Hatip çıkışlı, TRT’yi, THY’yi TÜGVA’yı yöneten Bilal Erdoğan çevresi var. Yine İbrahim Kalın ve Hakan Fidan’ın kendi ağları var. Tabii sermaye gruplarının, beşli çetelerin AKP içindeki temsilcileri var. Bunlar çıkarları gereği farklı eğilimler içinde olabiliyorlar. Hem Saray’da, hem devlet içinde kendi alanlarını, etki sahalarını genişletmeye çalışıyorlar.

Erdoğan ise ne bu grupların, ne MHP’nin çok fazla güçlenmesini istemez, kendisi merkezde bunları idare eder ve bunlar vasıtasıyla siyaseti ve ekonomiyi dizayn eder biz pozisyonda kalmak ister. Çünkü artık Meclis kenara itilmiş durumda, Erdoğan bu klikler aracılığıyla devleti, idareyi yönetmeye çalışıyor.

ERDOĞAN’IN NORMALLEŞME GİBİ BİR ARZUSU OLAMAZ

Sıklıkla dillendirilen bir diğer ezber de, “Erdoğan iyi ama çevresi kötü” söylemi. Biraz önce Erdoğan için “böyle arayışları olabilir” dediniz ama şu günlerde muhalefet çevrelerinde de dillendirilen “Erdoğan Bahçeli yükünden kurtulmak istiyor” iddialarının karşılığı var mı?

Bir kere “Erdoğan iyi ama çevresi kötü” denilemez. Bu tez baştan yanlış çünkü çevresini seçen, ittifakları kuran ve etrafındakileri çevresinde barındıran Erdoğan. Erdoğan’ın temel motivasyonu iktidarını sürdürmek. Bunun için elbette ne MHP’ye gebe kalmak ister, ne kendi işini bozacağını düşündüğü “zümrecilerin, dar kadrocuların” yaptıklarından memnun olur. O açıdan tabii ki rahatsızlıkları var ama bugün Saray rejimini mümkün kılan da bu ittifak. Yerine bir şey ikame etme ihtimali olursa onu tercih edebilir ama şu anda öyle bir alternatif yok. Bunu yumuşama, demokratikleşme için zaten yapmaz, dediğim gibi önemli olan kendi iktidarını kimseye muhtaç olmadan sürdürebilmektir. Yoksa örneğin CHP’ye mahkum olmayı daha fazla istemez. Bundan sonra Kürtlerle ittifak yapması da hiçbir şekilde mümkün değil. Ki, açılımlar varken de bunu tercih etmedi. Kürt hareketi demokratik bir halk hareketi olduğu için de yapamaz. Kürt hareketi içinde Leyla Zana gibi isimlerin böyle bir alternatifi gündeme getirme çabalarına rağmen bu çok mümkün değil. MHP ile ittifak bu nedenle de bir zorunluluk şu anda. Başka türlü bu rejimi sürdüremez. O nedenle Erdoğan’ın ülkeyi normalleştirme, ılımlaştırma, parlamenter rasyonel bir düzene geri dönme gibi bir arzusu olamaz. Tersine kendi reis düzenini geliştirecek, onun içinde kendi gücünü arttıracak alternatifleri arar.

Bu tabloda yeni anayasa tartışması nereye oturuyor?

AKP’nin anayasa tartışmasını gündeme getirmesi kurumsal bir ezber. Gerçek bir anayasa tartışması yok ortada. Erdoğan’ın yeniden cumhurbaşkanı seçilmesi ve iktidarını devam ettirmesi dışında anayasa tartışmasının bir anlamı yok. O nedenle, anayasa tartışmasının da normalleşme, ılımlaşma tartışmasının da gerçekliği yok.

ERDOĞAN YERİNE ÖZEL HAMLE YAPTI

Normalleşme meselesi, CHP Lideri Özgür Özel görüşmesi sonrası pekişti. Özel’e “siyasette yumuşama” diyerek Erdoğan politikalarını meşrulaştırdığı, böylece Şimşek politikalarıyla halkta biriken öfkenin de yatıştırılmasına hizmet ettiği eleştirileri yöneltildi. Hem bu eleştiriler, hem de Erdoğan’ın CHP’ye yaklaşımı için ne söylersiniz?

Erdoğan’ın CHP’yle görüşmesi, normalleşme söylemini satın alması ve bunu kendisinin de ifade etmesi, iadeyi ziyarette bulunacağını söylemesi, diğer grupları nasıl idare ediyorsa CHP’yi de öyle idare etme anlayışın bir parçası.

Özgür Özel’in Erdoğan’la görüşmesini kendi politikası içinde değerlendiriyorum. Bunu Erdoğan’ı meşrulaştıran bir girişim olarak görmüyorum. Böyle bir risk var ama siyasi sahnede kendine alan açma girişiminde bulunan bir lider görüntüsü vermek için yaptığını düşünüyorum. Bir ölçüde bunda başarılı da oldu. CHP tabanında meşrulaştırma konusunda tepki aldı, dolayısıyla çok karşılık bulmadı ama genel siyasi arenada bir karşılığı olduğunu düşünüyorum. Erdoğan yerine o hamle yapmış oldu.

28 ŞUBATÇILARIN AFFI MHP’YE JEST

Kobanê’de cezaların yağdırıldığı günün akşamında Erdoğan, 28 Şubat generallerini affetmesinin yanında Mehmet Şimşek’in kemer sıkma programını da onayladı. Generallerin tahliyesini “normalleşme” parantezi içinde, Özel’e jest olarak değerlendirenler olduğu gibi, bunun siyasi mühendislik olduğu yorumları da yapıldı. Sizin yorumunuz ne olur?

Generallerin affı MHP’yi de memnun edebilecek bir şey. Ekrem İmamoğlu da “gecikmiş bir karar” dedi ama bu karar, Erdoğan ya da İslamcı cenah 28 Şubat’ı hâlâ politik olarak sürdürseler de, devletin güvenlikçi kanadıyla iş birliği yaptıkları için normalleşmeden daha ziyade, Cumhur İttifakının genel güvenlikçi, devletçi mantalitesiyle bağdaşan bir karar. Yani CHP’den ziyade MHP’ye yapılmış bir jest olarak da görülebilir.

https://www.evrensel.net/haber/561042/kredi-karti-faizlerine-iliskin-yeni-duzenleme-yururluge-girdi

Merve Kara-Kaşka & Özge Özdemir

Google’da “İsrail boykot” ile ilgili Türkçe aramalarda 7 Ekim’den bu yana büyük bir sıçrama oldu.

Sosyal medyada farklı hesapların paylaştığı boykot videoları milyonlarca kez izlendi.

Boykota katılanlar, İsrail ile ilişkili olduğunu düşündükleri marka ve ürünlerden uzaklaşma mesajını yayıyor.

Buna karşın günümüzün karmaşık sermaye ağları bu boykotların bazı hedeflerini gerçekleştirmesini oldukça zorlaştırıyor. Ancak bu, boykotların boşa yapıldığı anlamına gelmiyor.

İnsanlar boykotlara farklı nedenlerle katılabildiği gibi, boykotların tek bir formülü de bulunmuyor.

BBC Türkçe‘ye konuşan Avustralya’daki Melbourne Üniversitesi’nde Pazarlama Profesörü Jill Klein, insanların farklı motivasyonlarla boykotlara katılabileceğini söylüyor.

Bunlardan ilki, “şirketlerin ya da ülkelerin politikalarını değiştirmesini” sağlamak.

Diğer taraftan, “öfkeyi ifade etme, bir şirketi veya bir ülkeyi cezalandırma, bir ürünü satın almayarak bir ülkeyle olan bağı koparma” gibi istekler de insanları boykota yönlendiriyor.

Nedenleri kadar boykotların büyüklükleri ve yapılanmaları da değişiklik gösteriyor.

Avustralya’daki Melbourne Üniversitesi’nde Ekonomi Profesörü Andrew John, BBC Türkçe‘ye verdiği demeçte, boykotların organize olduğu kadar bireysel düzeyde gerçekleşebileceğini söylüyor:

“Boykotları, belirli bir grubun çağrı yaptığı, birçok insanı motive ederek, koordineli, kolektif bir faaliyete dahil eden organize bir hareket olarak da düşünebiliriz.

“Çok daha bireysel bir bakış açısıyla da düşünebiliriz. Bireyin hangi mal ve hizmeti tüketmek istediği ya da istemediği konusunda kendi seçimlerini yapması gibi düşünebiliriz ve boykot bu iki karaktere de sahip olabilir.”

Boykotların bir diğer ortak özelliğiyse bazen yanlış firmaları hedef haline getirmeleri.

Günümüz küresel kapitalist ekonomi sisteminde çok uluslu markaların hangi sermaye gruplarıyla ilişkili olduğunu anlamak oldukça zor.

Bu yüzden Türk tarihinde bir ülkeyi hedef alan ve amacına ulaştığı düşünülen bir boykotu bulmak için yüz yıldan öncesine gitmek gerekiyor.

1908 yılında Avusturya’nın Bosna ve Hersek’i ilhak etmesinin ardından Osmanlı’da bir boykot hareketi başladı.

O dönem fes, Avusturya’dan ithal edilen ürünlerin başında geliyordu, bu yüzden de boykotun sembolü haline geldi.

1908 Osmanlı Boykotu kitabının yazarı Doç. Dr. Doğan Çetinkaya, BBC Türkçe’ye verdiği demeçte bu boykotun organize ve oldukça geniş katılımla gerçekleştiğini anlatıyor.

Çetinkaya o dönemde ticari ilişkilerin bugüne kıyasla çok daha az karmaşık olmasının da bu boykotun hedefine ulaşmasında etkili olduğunu belirtiyor.

Bu nedenle Çetinkaya İsrail’e son dönemde yapılan çağrıların bu anlamda bir boykot olarak nitelendirilemeyeceği, bir kınamadan ileri gitmeyeceği görüşünde.

Prof. Andrew John da ülkeleri ya da şirketleri cezalandırmayı amaçlayan boykotların hükümetler üzerinde baskı oluşturmayı başarsa bile, günümüz jeopolitik koşullarında hedefe ulaşmasının çok zor olacağı görüşünde.

Ancak bu, boykotların boşuna yapıldığı anlamına gelmiyor.

Prof. John, “Boykotlar buna rağmen görüşlerinizin dünyaya ifadesi olabilir. Bazı açılardan boykotları protesto yürüyüşlerine katılmak gibi düşünebilirsiniz.

“Yaptığınız şey aslında görüşünüzü belirli bir ölçüde dünyaya gösterir. Öfkenizi ifade eder. Bir hareketin parçası haline gelirsiniz, sesinizi duyurmaya çalışırsınız.

“Ve sesimizi duyurmanın farklı yolları vardır; bunu sokaklara çıkarak da yapabiliriz, tüketici olarak verdiğimiz kararlarla da yapabiliriz.”

Starbucks yaptığı yazılı açıklamada şirketin veya kurucusu Howard Schultz’un İsrail’e mali destek sağladığı iddialarını yalanladı. Açıklamada, “Starbucks, halka açık bir şirkettir bu nedenle her yıl yapılan kurumsal bağışları bir vekâlet beyanı aracılığıyla açıklamak zorundadır” ifadeleri yer aldı.

https://www.bbc.com/turkce/articles/crgpx129gjro

Peki Hint Hilafet Hareketi, Kurtuluş Savaşı’na ne zaman para göndermeye başladı? Ne kadar bir meblağ gönderdi ve kime ya da hangi kuruma gönderdi. Bu soruların cevapları da Doğan Çetinkaya’nın makalesinde yer alıyor.

Hint Müslümanlarının Kurtuluş Savaşı sırasında gönderdiği paralar, yıllardır her fırsatta gündeme gelir. O paraların nereye kullanıldığı, kime ve ne için gönderildiği sorgulanır, tartışılır.

Bir süredir küllenen tartışmanın yeniden ateşlenmesine yol açan önceki gün Kütahya’da konuşan Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan oldu.

‘‘HİNDİSTAN MÜSLÜMANLARININ ANKARA’YA GÖNDERDİĞİ 600 BİN ALTIN, BÜYÜK TAARRUZ İÇİN GEREKEN EKONOMİK KAYNAĞIN NÜVESİNİ TEŞKİL ETMİŞTİR’’

Açılış töreninde kalabalığa hitap eden Adalet ve Kalkınma Partisi Genel Başkanı ve Cumhurbaşkanı, ‘‘Gençler şunu unutmayın, Hindistan Müslümanlarının ciddi fedakârlıklarıyla toplayarak gizlice Ankara’ya gönderdiği 600 bin altın, Büyük Taarruz için gereken ekonomik kaynağın nüvesini teşkil etmiştir’’ ifadelerini kullandı.

Peki, gerçekten Büyük Taarruz Hindistan Müslümanları’nın gönderdiği parayla mı finanse edildi? Hint Müslümanlarının gönderdiği bu para bir ordunun varlık ve yokluk mücadelesi vereceği bir son savaş için yeterli olur mu? Dahası söz konusu miktar Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın ifade ettiği 600 bin altın mı? Hepsinden önemlisi 600 bin altın ne demek? 600 bin liralık altın mı? 600 bin gram altın mı? 600 bin gram altın alınacak bir meblağ mı? Aslına bakarsanız ifadelerden bunu anlamakta mümkün değil.

‘‘HİNDİSTAN’DA TOPLANAN PARALARIN HEPSİ ANADOLU’YA GELMEMİŞTİR’’

İlginçtir, Prof. Dr. Mesut Uyar’ın editörlüğünde yayınlanan Toplumsal Tarih dergisi bu ayki sayısında ‘‘100. Yıldönümünde Büyük Taarruz’’a önemli bir yer ayırdı. Dergide ‘‘Büyük Taarruz ve Hint Hilafet Hareketi’nin Para Yardımı’’ başlıklı bir yazı kaleme alan İstanbul Üniversitesi öğretim üyesi Doğan Çetinkaya, bu konudaki karanlık konuları aydınlığa kavuşturuyor.

Dr. Çetinkaya öncelikle bir konuya açıklık getiriyor:

‘‘Hint Hilafet Hareketi’nin topladığı paraların hepsi Anadolu’ya gönderilmemiştir. Bunların önemli bir kısmı doğal olarak hareketin Hindistan’daki ihtiyaçları ve kampanyaları için kullanılmıştır. Önemli bir kısmı paranın değerlendirilmeye çalışıldığı ticari ve mali girişimlerde kaybedilmiştir. Bir kısmı hakkında ise yolsuzluk iddiaları peyda olmuş ve bu amaçla tahkikatlar yapılmış, bazı kişiler cezalandırılmıştır. Yani Hindistan’da toplanan paraların hepsi Anadolu’ya gelmemiştir.’’

HİNT MÜSLÜMANLARINDAN NE KADAR PARA GELDİ?

Peki Hint Hilafet Hareketi, Kurtuluş Savaşı’na ne zaman para göndermeye başladı? Ne kadar bir meblağ gönderdi ve kime ya da hangi kuruma gönderdi. Bu soruların cevapları da Doğan Çetinkaya’nın makalesinde yer alıyor:

‘‘Gelenler de sadece tek bir yoldan ve tek bir yere gelmemiştir. Bazıları kişiler aracılığıyla, bazıları kurumsal diplomatik temsilciler aracılığıyla Kurtuluş Savaşı’na bazıları da büyük finansal aracılar vasıtasıyla doğrudan Mustafa Kemal Paşa’nın şahsına gelmiştir. Bu gelen yardımlar hem zamanın politik ve bürokratik şahsiyetleri hem de kamuoyu tarafından iyi biliniyordu. Bu yardımlar ve ayrıntıları hem Hindistan’da Hint Hilafet Hareketi tarafından yayımlanıyor hem de Türkiye’de basında haberlere konu oluyordu. Hem Hilafet Hareketi’nin farklı liderleri hem de gönderilen paraların geliş yolları ve miktarlarını o zamanın dergi ve gazetelerinde bulmak mümkündür.

Örneğin Türkiye Basın Tarihi’nde müstesna bir yeri olan Ahmed İhsan’ın (Tokgöz) yayımladığı Anadolu Hediyesi adlı süreli yayın bunlara bir örnektir. Sakarya Savaşı’ndan sonra yayımlandığını anladığımız beşinci sayısında Hint Hilafet Hareketi’nin yardımlarını ayrıntılı olarak tanıtmıştı. Bu tanıtım yazısının bir köşesinde Ağa Han ile birlikte İngiltere’deki destek faaliyetlerini organize eden ve İngiliz Hilal-i Ahmer Cemiyeti Reisi Emir Ali’nin, diğer köşesinde ise Hindistan’daki hareketin liderlerinden ve mali işlerden sorumlu bir tüccar olan Çotani Efendi’nin fotoğrafı bulunuyordu.

14 Haziran 1921 tarihinde Çotani Efendi Roma’da bulunan Cami Bey vasıtasıyla sekizinci ödeme olan 5 bin İngiliz Lirası ile beş bin battaniye bedeli olarak bir miktar para göndermişti. Bu son yardımdan önceki yedi yardımın ilkinin ise 1920 yılının Mayıs ayında gerçekleştirildiği bildiriliyordu. 1920 Mayıs’ında Londra’dan Seyid Emir Ali vasıtasıyla ilk bin İngiliz Lirası gönderilmişti. Ardından sırasıyla Haziran 1920’de Muhammed Ali vasıtasıyla 2 bin İngiliz Lirası, Ocak 1921’de Roma’da bulunan Galip Kemali Bey vasıtasıyla 5 bin İngiliz Lirası, Mart 1921’de Çotani Efendi vasıtasıyla bin İngiliz Lirası İstanbul’daki musibetzedelere, iki ayrı 5 bin İngiliz Lirası da İzmir felaketzedelerine, 1921 Mayıs ayında da İstanbul felaketzedeganına yardım için Osmanlı Hilal-i Ahmer Cemiyeti’ne bin İngiliz Lirası yollanmıştır. 14 Haziran 1921’deki gönderiyle birlikte yaklaşık 34 bin İngiliz Lirası gönderilmiş oluyordu.

Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı’nın yayımladığı Türk İstiklâl Harbi tarihinin yedinci cildinde yer alan ilk dökümde Hindistan’dan gelen paranın 670.494 lira olduğu yazılıdır. ATASE’de mevcut başka belgelerde bu miktar 686.890 lira, diğer bir başka belgede 782.000 lira, Hindistan dışında başkaca muhtelif yerlerden ayrıca gelen 110.401 lira gibi miktarlar mevcuttur.’’

Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın sözünü ettiği 600 bin altın, 639 bin lira olmalı ki bu para da 101 bin İngiliz lirasına tekabül ediyor. Dr. Çetinkaya, bu paranın Maliye Vekaleti’ne sonuncusu 12 Ağustos 1922 tarihinde olmak üzere Hint Müslümanlarının aktardığı tüm kaynakların Büyük Taarruz için maliyenin emrine verildiğini de doğruluyor.

Peki yeniden soralım, Büyük Taarruz bu parayla mı gerçekleştirildi. Elcevap, hayır. Bu son dakikada talep edilen ek kaynaktı. Bu parayla son hazırlıklar yapılacaktı. Doğan Çetinkaya makalesinde, Müdafaa-i Milliye Vekili Kazım (Özalp) Paşa’nın durumu dair yazdıklarına da yer veriyor:

‘‘Görünürde tahsisat vardı fakat maliye kasasında hiç para yoktu. Çok zor durumda kalmıştık. Maliye Vekili bir çare bulanamayacağını kati olarak belirtti. Mustafa Kemal Paşa’nın kendi emrinde bulunan ve Osmanlı Bankası’nda muhafaza edilen 600 bin liranın verilmesi için Mustafa Kemal Paşa’dan müsaade istedim. Hemen bankaya emir verdi, parayı aldım, son eksiklerimiz giderildi.’’

Evet bu para ile Büyük Taarruz finanse edilmemiş ama son eksikler giderilmiş oldu.

https://www.gercekgundem.com/siyaset/355089/erdogan-hakli-mi-haksiz-mi-buyuk-taarruz-hint-muslumanlarinin-gonderdigi-parayla-mi-yapildi

Serpil İLGÜN

Akşener sadece Altılı Masada değil, devletin güvenlik aygıtı, mafya, mülki idare içinde de bir yere tekabül ediyor. Risk alıp bu oyunu oynaması gerekiyordu fakat eline yüzüne bulaştırdı.

Türkiye siyaseti geçtiğimiz hafta sonunu Meral Akşener’in zehir zemberek sözlerle Millet İttifakından ayrılmasını konuşarak geçirmiş, kulisler, spekülasyonlar, söz düelloları havada uçuşmuştu. Gazete ve televizyonlarda son dakika bantları ekranlardan inmezken arka kapılarda trafik hızlanmış, üç günün sonunda masadan kalkmasında olduğu gibi, dönmesi konusunda da ikna edici olmayan bir formülle Akşener hiddetle kalktığı masaya oturmak zorunda kalmıştı.

Bu son düzlükte yaşanan beklenmedik gelişme sadece Erdoğan’ın gitmesi umudunu altılı masaya bağlamış geniş toplum kesimlerinin değil, kendi tabanının önemli bir bölümünde de tepkiyle karşılanan kriz çözüme kavuşturulunca, “Ara bulucu kim oldu?​”, “Akşener’i kim ziyaret etti?​” gibi içinde magazinel kulislerin de bulunduğu arka plan bilgileri yerini hızla, “Kim ne kadar bakanlık alacak”, “Kampanya nasıl olacak” haber ve yorumlarına bıraktı. Masaya geri dönülmesinden duyduğu memnuniyetsizliği gizlemeyen iktidar medyası Akşener ve altılı masayı itibarsızlaştırmayı sürdürürken, Akşener “Söz, bir daha böyle bir şey olmayacak” dedi. Altılı masa aktörlerine göre zaten bu kriz, masanın ne kadar dayanıklı olduğunu göstermişti.

CHP lideri Kemal Kılıçdaroğlu’nun Türkiye’nin 13. cumhurbaşkanı adayı olarak ilan edilmesiyle sonuçlanan Akşener hamlesinin arka planını ve önümüzdeki döneme etkilerini İstanbul Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Fakültesi Öğretim Üyesi, Doç. Dr. Y. Doğan Çetinkaya ile konuştuk.

Meral Akşener, son derece sert sözlerle ayrıldığı masaya geri dönünce, “Masadan neden kalktı?​” sorusu da terk edildi. Ancak bize önümüzdeki dönemi daha iyi görebilmeyi de sağlayacak olan soruya geri dönelim ve soralım, Akşener’i masadan kaldıran temel dinamikler neydi? Yaşanan kriz Türkiye’deki siyasi, iktisadi, toplumsal krizlerden, tek adam rejiminin sıkışmışlığından azade midir?

Akşener’in bu çıkışı şaşırtacak bir hamleydi hem içeriği, hem de üslubu itibariyle. Bu nedenle ikisini ayrı ayrı değerlendirmek lazım. Yani üslup neden bu kadar sertti ve neden böyle bir çıkış yaptı? Sizinle 2016’da gerçekleştirdiğimiz söyleşide “Erdoğan bir reis düzeni inşa ediyor” demiştik. Oradan başlamak lazım. Aradan geçen 7 senenin ardından Erdoğan bir reis düzeni kurabildi mi? Bunun yanıtı hem evet, hem hayır.

‘Evet’le başlayalım.

Evet, çünkü reis düzeninin kurulmasında önemli merhaleler katedildi. Bir parti devletinin inşa edilmesi yolunda, belediyelerdeki hakimiyetini devlet organizasyonunda da ciddi bir şekilde tahkim etmesi, bütün devlet teşkilatının en küçük polis memurundan en büyük idari mülki amir olan valiye kadar kendisine kişisel ve duygusal olarak bağlı olduğu bir devlet nizamını büyük ölçüde yaratmayı başardı Erdoğan. Devletin kurumsal mimarisi ve işleyişini kendine, Saray’a bağladı. Erdoğan’ı eleştirmek sokakta mümkün olmaz hale geldi. Kendi muhafazakarlık anlayışı fiili düzenlemeler yapan bir norm haline geldi. Bu düzen, kolluk güçleriyle yargısıyla, medyasıyla, sermayesiyle, valisiyle kuruldu.

Muhaliflerin kendi kamusallığı yok muydu, vardı tabii. Sınırlı da olsa kendi medyasında, sosyal mecralarında, internet gazeteciliğinde muhalifler nefes almaya devam ettiler fakat devlet karşısında ortak resmi kamusal alanda artık söz söyleyemez hale geldiler. Dolayısıyla yargıdan iş dünyasına, medyasından özellikle mülki idaresine kadar devlet, parti, kişi organizasyonunda çok ciddi merhaleler alındı, işleyen bir reis düzeni kuruldu fakat kendi karşıtının imha olduğu, tamamen özel alanlarına çekildiği bir faşist rejim tam anlamıyla mantıksal sonucuna eremedi. “Osmanlı Ocakları” vb. sokak yapılanmaları becerilemedi. Cemaatler bu şekilde yapılandırılamadı. Daha doğrusu, kurulan reis düzeni buna cüret etmedi, edemedi. Faşist bir rejim kurmak siyasi cüret işidir. Erdoğan, buna cüret etmedi.

Edebilir mi?

Hızla azalan bir ihtimal. Erdoğan’ın reis düzeni muhalif örgütlenmeleri, medyayı, sendikaları, özellikle politik feminist kadın hareketini tamamen yok edemedi. Çeşitli ittifaklara yöneldi. MHP bunlardan bir tanesi. Reis düzeni sermayesiyle, devlet içinde farklı ekiplerle; Soylu, Akar ve Fidan’ın temsil ettiği gruplarla vs. ve cemaatler gibi farklı sosyal gruplarla çeşitli düzeylerde politik ve toplumsal ittifaklar kurdu.

Bunun karşısında da ana akım muhalefet kendisini meşru, yasal zeminde yenebilecek cesarette olmadığı için o da çeşitli ittifaklar kurdu. Altılı masa böyle kuruldu. Diğer yandan düzen dışı dediğimiz sosyalistlerin ve HDP’nin kurduğu Emek ve Özgürlük İttifakı ve diğer oluşumları, bağımsız hareket eden örgütlenmeleri yok edemedikleri için bunlar gerek Mecliste, gerekse kamusal alanda sözlerini söylemeye devam ettiler. Burada tabii özellikle HDP’nin güçlü konumu, bir halk hareketi olması, reis düzenine çeşitli sınırlar koydu. Ancak Kürt hareketinin Rojava’ya odaklanması da, Hendek sürecinde bölgenin tarumar edilişi de reis düzeninin işini kolaylaştırdı. Ama şunu da söylemek gerekir, burada kendisi açısından tehlike Kürt özgürlük hareketi ya da sosyalistler değildi, bir şekilde bunlarla askeri olarak, kolluk kuvvetleriyle, yargı yoluyla baş edebiliyor. Ancak ana akım siyasetteki değişen kompozisyon, özellikle İstanbul ve Ankara belediyelerinin kaybedilmesi kendisi için bir tehlikeydi ve altılı masa bu anlamda kendisini yerinden edebilecek önemli bir tehdit olarak belirdi. Onun için tam bu ortamda Akşener’in hareketi geldi.

Açar mısınız, Akşener’in çıkışı bu tabloda neye karşılık geliyor?

Belirttiğim gibi, devlet mimarisinde birtakım ittifaklar var, Akşener sonuç itibariyle MHP içinden kopup gelen bir şahsiyet ve sadece MHP’nin başına geçemediği için oraya küsüp kendi yolunu arayan bir siyasetçi profili değil, aynı zamanda MHP tabanında da bir toplumsal tabana tekabül ediyor. Yani MHP’den kopan sadece Akşener değildi, Akşener’le birlikte normalde MHP’ye oy vermesi gereken ama Akşener’e, İyi Partiye yönelen, AKP’den, CHP’den, oradan buradan kopan bir taban. Bunun yanında, ileride Erdoğan düşerse İyi Partili olmak zorunda kalacak devlet içinde de birtakım unsurlar var. Yani Akşener sadece altılı masada olan bir insan değil. Erdoğan rejiminin üstüne bastığı payandaların da bir kısmını temsil ediyor. Devletin güvenlik aygıtı içinde de, mafya içinde de, mülki idari örgütlenme içinde de Meral Akşener bir yere tekabül ediyor. Erdoğan sonrasında kendilerini İyi Partili olarak tekrar sistem içinde tutma imkanına sahip olanlar. Onun için Akşener bir kesişen küme. Hem Erdoğan rejimi içinde ayakları var, özellikle güvenlik aygıtı içinde, hem de altılı masada, tabanı itibarıyla. Akşener’in tabanı, kendisinden daha radikal bir şekilde Erdoğan karşıtı. Bu kompozisyon çerçevesinde Akşener bir denge oyunu içinde. Hem devlet içinde, hem egemen sınıflar içerisindeki aktörlere oynuyor, hem de altılı masa içinde muhalefet tabanına ve kendi tabanı içine oynuyor. Oynarken de çeşitli sebepler var.

Nasıl sebepler?

Birincisi, çok kişisel ve politik bir sebep, “üçün beşin” hesabını yapıyor. “Erdoğan sonrası rejimde Kılıçdaroğlu’nun büyük parti olarak egemen olduğu bir kompozisyonda neyi koparabilirim?​” Cumhurbaşkanlığı yardımcılığı olabilir, önemli icracı bakanlıklar olabilir. Yani hem devlet içinde nasıl güçlenebilirim, hem de yeni rejimde ne kadar güç sahibi olabilirim? Birinci sebep bu.

İkincisi, Kılıçdaroğlu öyle ya da böyle Erdoğan rejimine, o rejimin birtakım temel unsurlarını geri döndürülemez bir şekilde ötekileştiren bir muhalefet yürüterek yükseldi. “Beşli çete” dediğimiz yandaş sermaye gruplarını doğrudan karşısına aldı ve tutarlı bir şekilde onlarla uzlaşmayacağını, hatta keskin bir şekilde söylemese de onların sermayelerine el koyabileceğini bir şekilde dile getirdi. İyi Parti için bu çizgi tedirgin edici.

Üçüncüsü, elbette ki Türkiye Cumhuriyeti gayrimüslim ve Alevi karşıtı bir temele sahip. Yani bu devlet, Sünni-Müslüman-Türk nüfusun “millet-i hakime” pozisyonu üzerine inşa edilmiştir. Mesele Kılıçdaroğlu’nun Alevi kökeni değil sadece. CHP son dönemde örgütsel olarak Alevi toplumunu temsil eden bir aktör. Sadece Erdoğan rejimi için değil, bütün müesses nizamın temeli için de bir tehdit olarak algılanıyor. Masadan kaldıran temel sebep Alevilerle Kürtlerin ana akım siyasette ittifak olma olasılığı. İyi Partinin değil, HDP’nin iktidarı tayin ediyor olması önemli bir tehlike. Buna bir de sosyalist solu koyarsanız çok güçlü bir blokun ortaya çıkma ihtimali önemli bir korku yarattı devletin güvenlik aygıtında. Bence Akşener’in üslubunun sertliği de buradan geliyor.

GERİ DÖNÜŞÜN EN ÖNEMLİ NEDENİ KENDİ TABANI

Ancak günün sonunda Akşener masaya geri döndü ve Kılıçdaroğlu da cumhurbaşkanı adayı olarak ilan edildi. İmamoğlu ve Yavaş’ın cumhurbaşkanlığı yardımcıları arasına alınması da Akşener’e “onurlu bir geri dönüş” formülü olarak değerlendirildi. Akşener’i masaya ne geri döndürdü?

Bence onurlu bir geri dönüş olmadı. Geri dönüşünün en önemli nedeni kendi tabanı. Çünkü onlar Erdoğan rejimiyle herhangi bir uzlaşmaya ve yakınlaşmaya karşı. Teşkilat ve taban Akşener ve partisine dediler ki “Bugün Bahçeli’nin barajı geçip geçmemesi nasıl tartışmalıysa ve Erdoğan’ın küçük ortağı konumuna inmişse, sen de inersin. Sen de Bahçeli gibi olursun çünkü biz bu pozisyonu desteklemiyoruz!” Buna diğer partilerin tabanlarının tepkisini de eklemek lazım. Akşener, “Ben bu masayı yıkabilirim, başkanı belirleme pozisyonundayım, beni daha fazla tatmin etmek zorundasınız çünkü ben olmadan kazanamıyorsunuz” dedi. Bir de CHP içine oynayarak “Bu belediye başkanları aday olsunlar” dedi. Onları koparabilseydi belki biraz daha başarılı bir pozisyonda olabilirdi. Bu olmadığı, bunu da beceremediği için, tabanın da cezalandırma ihtimali ortaya çıktığı için, geri dönmek zorunda kaldı. Geri dönmeseydi Bahçeli’nin pozisyonuna düşecekti.

Yine de şu soru önemli, bu olasılık hesaplanamadı mı?

Evet, hesaplanamadı. Hesabın tutmamasına şunu da eklemekte yarar var, Kılıçdaroğlu’nun depremden önce başlamakla birlikte, depremden sonra altılı masa içinde pozisyonu çok net güçleniyordu.

Dolayısıyla, depremde Erdoğan’la uzlaşmayan, hesap soracağını söyleyen tavrın bu hesabın bozulmasında etkisi büyük?

Evet. Deprem bu rejimi yıkacaktı, bundan dolayı sus pus oldu Akşener. Devleti destekledi, hatta Erdoğan’la depremin ilk günü konuştu ve ilk üç gün sessiz kaldı. Bu durum Kılıçdaroğlu’nun pozisyonunu daha da tahkim etti. Dolayısıyla deprem, pazarlık payını bence tamamen ortadan kaldırdı. Akşener, bir risk alıp bu oyunu oynaması gerekiyordu fakat eline yüzüne bulaştırdı. Çünkü kendi tabanını da ikna edemedi. İkincisi, bu çıkış devlet içerisinde taraf değiştirmeyi önüne hedef olarak koymuş olan MHP’lilerin, “Biz İyi Partili oluruz” kapısını da kapatmış oluyordu. Akşener bu anlamda orada da destek bulamadı. Bir de çok önemli bir faktör olarak altılı masada bu rest görülmediği, hatta çok net reddedildiği için hesap tutmadı. Sonuç itibarıyla Erdoğan rejiminin ittifak unsurları için, devlet içindeki kadrolar, devletin güvenlik teşkilatı için ve Akşener’in çıkışının taraftar grubu için bir yenilgi olmuş oldu ve başladıkları yerden daha kötü bir pozisyona gelmiş oldular.

SEÇİMİN 14 MAYIS’TA OLMASI ERDOĞAN’IN HAVLU ATMASI DEMEK

Aynı zamanda “Ya tarih yazacağız ya tarih olacağız” diyen Akşener’in bu çıkışı masada da not edildi. Peki bu geri dönüş nasıl sonuçlar üretecek?

Evet, Akşener tarih yazamadı ve tarih olmayı da göze alamadı. Masaya çok zayıflamış olarak geri döndü. Kılıçdaroğlu liderliğini ve onun liderliğini kabul eden partileri güçlendirmiş oldu. Böylece CHP’nin arkasındaki toplumsal tabanın moralini, seçimi kazanma ümidini arttırdı. Mevcut rejimin daha büyük kriz içinde olduğunu ortaya çıkardı. Önemli bir şeyi daha yaptı, CHP’nin arkasındaki ciddi sermaye gruplarını da daha rahat hareket edebilir pozisyona getirdi. Deprem ve Akşener krizinden sonra artık Erdoğan’ın reis düzeni de tam olarak işlemez hale gelecek. Kadınlar sokağa çıktılar çok ciddi baskılamaya rağmen. Yargı cephesinde mahkemeler çok net kararlar alıyorlardı, artık mahkemeler daha ikircikli, Erdoğan’ın istemediği kararlar almaya başlayacaklar. Valiler, Erdoğan’ın istemediği uygulamalar yapmaya başlayacaklar, güvenlik teşkilatı içinde Erdoğan’ın istemediği hareketler ortaya çıkmaya başlayacak. Yine sermaye grupları içinde Erdoğan karşıtı pozisyonlar daha fazla dile getirilecek, bu reis düzeninin faşizm tarafına değil, çözülmeye doğru gideceğini gösteriyor. Erdoğan burada iki şey yapabilir, ya dağılmayı seyredecek ve kaderine razı olup bekleyecek, ya da bugüne kadar yapamadığı faşizme hamle edecek. Ancak hem uluslararası dengeler hem piyasa ekonomisinin ilişkileri içinde kolay verilecek bir karar değil bu. Artık Suriye’de, bölgede geçen sene yapabilecekleri hamleler mümkün değil. Bu kadar gücü artık yok.

Uluslararası dinamikler dışında iç dinamikler, toplumsal muhalefetin direnci için ne söylersiniz? Kılıçdaroğlu’nun Erdoğan rejimiyle uzlaşmayan net pozisyonuna vurgu yaptınız, öylesi bir durumda Kılıçdaroğlu’nun sinik pozisyona geri dönmesi de zorlaşmış görünüyor, ne dersiniz?

Aslında Kılıçdaroğlu son altı aydır öyle bir pozisyonda değil ve bunun kendisini yükselttiğini görüyor. Eski çizgisinin yerine, üstüne gitme tavrının hem partisi, hem altılı masa, hem de toplum içinde kendisini daha fazla güçlendirdiğini, sağ, mütedeyyin kesimi de korkutmadığını gördükçe bence buradan yürümeye devam edecek.

KILIÇDAROĞLU’NUN ADAY OLMASI DA BİR LÜTUF

Akşener, masadan neden kalktığı konusunda güçlü argümanlar üretemediği, hatta hamlesini hafifletmeye çalıştığı televizyon programında CHP’nin HDP ile görüşebileceğini ama bunu masaya asla getiremeyeceğini söyledi. Bu, genel olarak memnuniyetle karşılanıp, yumuşama olarak değerlendirildi. Bir lütuf olmayı aşmayan bu “yumuşama”ya yorumunuz ne olur?

Bu Akşener’in değil, müesses nizamın bir “lütfu”. Elbette ki HDP o masaya çağrılmayacak ama CHP, HDP ile belli bir seviyede görüşerek onların desteğini alacak. Çünkü CHP’nin de parçası olduğu müesses nizamın üzerine oturduğu bir sermaye düzeni, sınıfsal bir sistem var ve bunun da bir ideolojisi var. Belirttiğim gibi Sünni Müslümanlığa ve Türklüğe dayanan müesses nizam, bir Alevinin cumhurbaşkanlığına da izin vermiş oluyor Kılıçdaroğlu’nun adaylığıyla. Dolayısıyla Kılıçdaroğlu’nun aday olması da bir lütuf “millet-i hakime” için, bunu da unutmamak lazım.

AMED SPOR PROVOKASYONU BAŞARISIZ OLDU

Amed Spor, geçen hafta konuk olduğu Bursa’da, depremzede bir kentin takımı olmasına rağmen yine çok ciddi ırkçı saldırılara maruz kaldı. Faili meçhul cinayetlerin sembolü Yeşil ve beyaz toros görsellerinin kullanıldığı bu ırkçı nümayiş, Akşener krizinden azade tutulabilir mi? Kime, ne mesaj verildi?

Bu ırkçı saldırı Akşener’in masadan kalkması gibi organize edilmiş bir provokasyondur. Akşener’in hamlesi kadar başarısız olmuştur. Çünkü sadece toplumsal muhalefet tarafından değil, Altılı Masanın bir kısmı ve tabanının önemli bir bölümü tarafından reddedilmiş, kınanmıştır. Bu anlamda buradan Amed Spor daha sağlam, daha meşru bir pozisyonda çıkmıştır ve bunu yapanlar daha marjinalleşmiştir. Bu aynı zamanda bugün Erdoğan rejiminin içindeki önemli bir sac ayağı olan güvenlik aygıtı, genel olarak “derin devlet” denilen unsurun ne kadar dağınık olduğunu ve çaptan düştüğünü de gösteriyor. Bir takım provokasyon girişimlerinde bulunuyor ama bunlar da kâr etmiyor. Akşener’in masadan kalkma hamlesi iflas etmiştir, Amed Spor’a yapılan ırkçı provokasyon da murad edilen şeyi ortaya çıkarmamıştır.

https://www.evrensel.net/haber/484627/siyaset-bilimci-dogan-cetinkaya-aksener-geri-donmeseydi-bahcelinin-pozisyonuna-dusecekti

Başkaya ve Çetinkaya, Özgür Üniversite’nin kuruluş hikâyesini ve yarın (15 Ekim) yapılacak “Dünyada ve Türkiye’de Sol Hareketin Durumu ve Ekososyalist Alternatif” sempozyumunu Açık Gazete’de anlattı.

Alternatif, parasız öğrenimi amaçlayan hak savunucuların kurduğu Özgür Üniversite 30 yaşında.

Özgür Üniversite’nin kurucularından Fikret Başkaya ve günümüz eğitmenlerinden Doğan Çetinkaya Özgür Üniversite’nen 30 yılını Açık Radyo’daki Açık Gazete‘de anlattı.

Sempozyum 15 Ekim’de

Başkaya ve Çetinkaya, Özgür Üniversite’nin kuruluş hikâyesini ve yarın (15 Ekim) yapılacak “Dünyada ve Türkiye’de Sol Hareketin Durumu ve Ekososyalist Alternatif” sempozyumunu anlattı.

Ömer Madra ve Özdeş Özbay’ın sorularını yanıtlayan Başkaya 30 yıl ile ilgili olarak, “Bu 30 yıl tamamen gönüllülük temelinde yürütüldü. Bunu da ayrıca kaydetmek gerekir. Özgür Üniversite herhangi bir dış yardım almadan sürüyor. Öğrencilerden istenen katkı ise sadece mekânın kirasını, faturaları ödemek için, onun dışında herhangi bir ücret istemiyoruz” diyor.

Ömer Madra: Özgür Üniversite 30. yılını tamamlıyor. Yeni döneme “Dünyada ve Türkiye’de Sol Hareketin Durumu ve Ekososyalist Alternatif” başlıklı sempozyumuyla başlıyor. Yakından tanıdığınız iki konuğumuz var. İlki programcılarımızdan Doğan Çetinkaya, ikinci konuğumuz ise Özgür Üniversite’nin kurulmasında büyük rol oynayan Profesör Fikret Başkaya. Hoşgeldiniz! Fikret Başkaya’dan Özgür Üniversite’nin 30 yıllık macerasını dinleyebilir miyiz?

Mevcut üniversite sistemine alternatif

Fikret Başkaya: Özgür Üniversite, mevcut üniversite sistemine alternatif olma iddiasıyla ortaya çıktı. Üniversitelere dair retoriğin eleştirisi üzerinde duruyoruz. Bilindiği gibi bugünkü üniversitelerin ataları 13. yüzyıldan itibaren kurulmaya başlıyor. Sorbonne 1215’te, Oxford 1248’da kuruluyor. Bu üniversiteler esas itibarıyla kilise etrafında varlıklarını sürdürdüler. Kurulmaları ve gelişmeleri kilise dahilindeki tartışmalara bağımlıydı. Misyonları tarım toplumunun egemenlik sistemini meşrulaştırmaktı. Geleneksel ideolojiyi yeniden üreten kurumlardı.

Burjuva devrimlerinden sonra, Sanayi Devrimi’yle beraber bu ideolojik işlevine ikinci bir işlev eklendi. O da sanayinin ihtiyacı olan yetişkin işgücü oluşturmak. 1980 Neoliberal Küreselleşme Çağı’ndan sonra buna bir üçüncü işlev eklendi ve üniversiteler diploma ticareti yapan kapitalist işletmelere dönüştü. Özgür Üniversite, buna karşı bir duruş oluşturma amacı ve iddiasıyla sahneye çıktı. Bilimsel bilginin ezilen, sömürülen sınıflar, yeryüzünün lanetlileri tarafından ve onların yararına üretilebileceği tespitinden hareket ediyor.

Başkaya’nın ilk dersi: Emperyalizm Teorileri

Bu üniversitelere dair bir tevatür var. “Her türlü özgür düşüncenin, eleştirinin, sınırsız tartışmanın mümkün olduğu bilim yuvalarıdır” gibi genel bir algı var. Bunun gerçek dünyada bir karşılığı yok. Bu kurumlar özgür düşüncenin yeşerdiği, filizlendiği kurumlar değil, düşüncenin boğulduğu kurumlar ve egemenliği yeniden üreten araçlardır. Mevcut yapılar dün de bugün de o tanıma uymadı. Ama her dönemde gerçek bir üniversiteye yakışan üniversite üyeleri oldu. Bugün de var, yarın da var olacak. Bunların sayısı son derece azdır ve belirli aralıklarla, bazen topluca tasfiye edilirler. Türkiye’de 1960’ta, 1980’de ve AKP döneminde gerçekleşen sözde darbeden sonra olduğu gibi toplu tasfiyeler yapılır. Arada böyle ayıklamalar olur. Mesela ben ayıklananlardan biriyim.

Özgür Üniversite, bundan 30 yıl önce bugünlerde faaliyete geçti. Benim orada verdiğim ilk ders Emperyalizm Teorileri’ydi. Kurulduktan bir ay kadar sonra bir açılış dersi yaptık. Bin kadar kişi katıldı. Müthiş bir ilgi vardı.

Ö.M.: Dünyada örneğine sık rastlanacak bir durum değil. Bu vesileyle tebriklerimi sunmuş olayım. “Dünyada ve Türkiye’de Sol Hareketin Durumu ve Ekososyalist Alternatif” başlıklı sempozyumu tarihçi Doğan Çetinkaya’dan dinleyebilir miyiz?

Türkiye için zor yıllar, 90’lı yılların başı

Doğan Çetinkaya: Fikret Hoca anlatınca ben de gençliğime gittim. Ben öğrenci olarak, 90’lı yılların başında Özgür Üniversite’ye gitmiştim. 21 sene sonra ders vermeye başladım orada. 90’lı yılların başı Türkiye için zor yıllardı. Fikret Hoca’nın kitaplarını okuyorduk. Özgür Üniversite’de çok sevdiğimiz hocaların derslerine giriyorduk. Şimdi o kuşaktan Fikret Hoca’yla ve Erdoğan Aydın Hoca’yla birlikte bu sempozyumu yapıyoruz. Foti Benlisoy, Ecehan Balta ve ben, 90’larda öğrenci olan insanlar olarak bu Cumartesi sempozyumumuzu yapacağız. “Türkiye’de ve dünyada solun krizi” üzerine konuşacağız. Fikret Hoca da söyledi, Özgür Üniversite Forumu dergisinin temalarından bir tanesi “reel sosyalizmin hataları.” Tarihten, o deneyimlerden ders çıkarma pratiği Özgür Üniversite’nin içerisinde ve tartışmalarında her zaman var.

Sosyal patlamalar çağında yaşıyoruz uzun süredir. Dünyada ciddi bir kriz var. Fikret Hoca’nın Yordam Yayınları’ndan çıkan kitapları da buna işaret ediyor. Eko-sosyalist Paradigma, Çıkış Buradan, Başka Bir Uygarlık İçin Manifesto, Çığırından Çıkmış Bir Dünya, Çöküş gibi kitaplar kapitalist uygarlığın krizinin ve ekolojik krizin ne kadar önemli olduğunu gösteriyor bize.

“Solun krizini tartışmak istiyoruz”

Dünyada büyük sosyal direnişler ve patlamalar olmasına rağmen bir politik alternatifin olmaması veya güç kazanamaması, bu tartışmaların kamuoyunda yeteri kadar taraftar bulmaması dolayısıyla özellikle günümüz Türkiye’sinde ve dünyada solun krizini tartışmak istiyoruz. Politik olarak neden krizde bu hareketler? Birçok sosyal direniş (Gezi Direnişi gibi) eksik olmamasına rağmen siyaset tartışması ne yazık ki eksik. Bunu tartışmak, arkasından da “Geçmiş deneyimlerden ders çıkararak ekososyalist bir alternatif nasıl inşa edilebilir? Geleceğin sol hareketinin dinamikleri neler olabilir? Neyin üstünde yükselebilir?” gibi sorulara verilebilecek cevapları masaya yatırmak istiyoruz.

Programın tamamını dinlemek ve okumak için burayı tıklayın.

https://bianet.org/haber/ozgur-universite-30-yasinda-tamamen-gonulluluk-temelli-268493

Doğan Çetinkaya, Asc. Prof in Istanbul University, and a political activist

Turkey celebrates the end of Greco-Turkish War (1919–1922) as a huge victory, a cornerstone in Turkish War of Independence. In Greece the “catastrophe of Smyrna-Izmir” is another word for disaster. Can we reevaluate the facts from a different perspective and weigh them in relation to a future of equality and freedom?

1922 is a significant turning point in the history of Asia Minor, it contains many symbols that are intertwined in the history of both Greece and Turkey. The period between 1919-1923 is considered and called as the “National Struggle” and seen as a “victory” in Turkey. 1922 is the peak point in this turning point. The Ottoman Empire, which was defeated after the First World War, was occupied by the Western Powers who had defeated her. According to the nationalist discourse the motherland was saved from this occupation after a three-year struggle. After the military victory on 30 August 1922, the military conflict came to an end with the reconquest of İzmir on 9 September. Later, the Ankara Government, which carried out this military struggle, abolished the sultanate on November 1, 1922, and ended the dual power that had been going on since the opening of the parliament in Ankara in 1920, and became the only power. This is the way 1922 is remembered and this is its summary in Turkey. If we put aside the marginal attitudes, there is not a big difference in this regard between mainstream and leftist politics in Turkey. There is a similar memory and attitude towards the history of 1922.

On the Greek side, 1922 is the other name of the catastrophe. It is the break and separation of the Greeks from the lands they have lived for centuries. It is the removal of a “nation” from the east of its “civilization” and its “geography”. It is not just the military loss of Smyrna, which is remembered like a dream today. It is the perishing of a town by the fire. I It is the erasure of the past and its memory. Of course, it is not unique to Smyrna. The burning of the neighborhoods left behind and the destruction of their cemeteries are typical elements of this history from Thessaloniki to Istanbul. But the “anatoli” of the Greek world, that is, its east, became the “Anatolia” of the Asia Minor, the word used in Turkish today. That is to say, the word is completely Turkified, as is the land. 1922 was followed by 1923. But it is not a question of chronology. 1923 is mostly the proclamation of the Republic in Turkey. However, it is exchange of populations in Greece. Greece is full of toponyms with the “New” prefix. Those who came to Greece brought the names of their hometowns with them. But, on the contrary there is probably only one such place in Turkey. It is “Yenibosna”. Therefore, the exchange of populations is always remembered on the Greek side. In Turkey, it is necessary to be an academic to remember, or even to know.

Therefore, 1922 has two opposite memories on both sides of the Aegean. Of course, 1922 was the last point. Until then, especially after 1912, there have been deep pains between the two peoples committed especially by their political representatives: conflicts, boycotts, exiles, massacres, atrocities etc. There has been a very serious accumulation of these in the collective memories and the “otherization” of the other. However, the Turkish left is unable to establish a link between these ethnic cleansings and 1922. The most important reason why the Left in Turkey does not look at 1922 differently from the Right is that Greece is thought to have come to Anatolia as a “pawn of the imperialists”. Of course, it is a fact that England supported this invasion with its promise to Greece.

the Left is included in the national discourse with a “discourse of victory” against imperialism

On the Turkish side, 1919-1922 is a “War of Independence”. And this liberation in the nationalist discourse is a liberation from imperialism. Especially the British, French and Italian occupation strengthens this discourse. However, there were no serious military conflicts with these countries. In the last instance 1919-1923 is a Turkish-Greek War in practice. However, 1919-1922 is not remembered exclusively as a Turkish-Greek War in Turkish literature and memory. This memory enabled the conflict to be positioned as a struggle against imperialism and a war of independence. The native and authentic Greek people of Anatolia were also positioned as a collaborator of this occupation and coded as foreigners. Thanks to this point of view, political parties such as TİP (Worker’s Party of Turkey), Sol Parti (Left Party) and TKP (Communist Party of Turkey), which are among the major organizations of the Turkish socialists, also embrace the “victory day”, which is celebrated as the day of the Turkish Armed Forces, and celebrate this day as a national day. The destruction of communities and human population, massacres, etc. that took place in that process is forgotten. By forgetting these processes, the Left is included in the national discourse with a “discourse of victory” against imperialism. They broadcast congratulatory messages. Nor do they have an alternative perspective, a perspective from below.

The history, on the other hand, is not that polarized. During the Greek occupation, many segments of the Turkish/Muslim population were able to get on well with the Greek administration. This left a mark even in Turkish literature, in the canons of Turkish novels. One of the most striking instances in Yakup Kadri Karaosmanoğlu’s novel named Yaban (Wild) is the moment of trauma when the nationalist intellectual faced this reality. On the other hand, a nationalist Turkish newspaper Köylü (the Peasant) developed good relations with the Greek authorities during the years of occupation. In the Greek Army, on the other hand, a serious resistance emerged among the soldiers and there were even armed conflicts between the soldiers within the Greek Army itself. During the National Struggle, military conflicts took place within the Turkish side, a leadership struggle was fought, and social struggles played significant roles. Halid Edip (a very famous woman from the era), who also spoke at one of the most symbolic anti-occupation nationalist rallies, underlined that they are against the occupying governments, not the peoples. All these different elements, lines and gray areas beyond black and white are forgotten unfortunately.

The popular dynamic that emerged especially in the 1908 Revolution, the social struggles, the struggle of “our common ancestors”, who fought within the framework of “struggles for social and political rights” by staying out of the ongoing ethnic strife, is the basis on which the future we can build on. It is the ground we can put our feet on. Although the Greek Left is much better equipped in this regard, the Left in Turkey is not equipped enough to find or create an alternative way out of the nationalist narrative. This must be an issue also in our struggle for a future of “equality” and “freedom.”

https://prin.gr/2022/07/greco-turkish-war/

Y. Doğan Çetinkaya, Αναπληρωτής καθηγητής στο πανεπιστήμιο της Ιστανμπούλ και πολιτικός ακτιβιστής

Στην Τουρκία σηματοδοτεί τη «νίκη» και την «απελευθέρωση», στην Ελλάδα το 1922 είναι συνώνυμο της «καταστροφής». Οι αστικές τάξεις και οι κυβερνήσεις των δύο χωρών εντάσσουν το παρελθόν στη σημερινή αντιπαράθεση. Πώς μπορούμε να ξαναδούμε τα γεγονότα, διαφορετικά από την κυρίαρχη εθνική αφήγηση, αντλώντας υλικό για ένα μέλλον ελευθερίας και ισότητας;

Το 1922 αποτελεί σημείο καμπής για την ιστορία της Μικράς Ασίας και επιπλέον έχει λάβει συμβολική διάσταση τόσο για την ελληνική όσο και για την τουρκική ιστορία. Στην Τουρκία, η περίοδος 1912-1923 αποκαλείται «Εθνικός Αγώνας» και καταγράφεται ως «νίκη». Το 1922 είναι το έτος ορόσημο. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία, που είχε βγει ηττημένη από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, καταλήφθηκε από τις νικήτριες Δυτικές Δυνάμεις.

Σύμφωνα με την εθνικιστική αφήγηση, η μητέρα πατρίδα ελευθερώθηκε από την κατοχή μετά από έναν τριετή αγώνα. Η στρατιωτική νίκη της 30ης Αυγούστου του 2022 σήμανε τη λήξη των συγκρούσεων, με την ανακατάληψη της Σμύρνης στις 9 Σεπτεμβρίου. Η κυβέρνηση της Άγκυρας, που είχε διεξαγάγει τις στρατιωτικές επιχειρήσεις, κατήργησε τον Σουλτάνο την 1η Νοεμβρίου 1922, θέτοντας τέλος στο καθεστώς διπλής εξουσίας. Αυτή είναι η σύνοψη των ιστορικών γεγονότων του 1922 από την πλευρά της Τουρκίας.

Για την ελληνική πλευρά, το 1922 είναι το συνώνυμο της καταστροφής. Είναι η αποστέρηση και η απόσχιση των Ελλήνων από τα εδάφη που ζούσαν επί αιώνες. Είναι η αποκοπή ενός «έθνους» από το ανατολικό τμήμα/στοιχείο/κομμάτι του «πολιτισμού» και της «γεωγραφίας» του. Δεν είναι απλώς η στρατιωτική απώλεια της Σμύρνης, που σήμερα φαντάζει κάτι μακρινό. Είναι ο αφανισμός μιας πόλης από τις φλόγες. Είναι η εξάλειψη του παρελθόντος και της ανάμνησής του. Φυσικά, η περίπτωση της Σμύρνης δεν υπήρξε μοναδική. H πυρπόληση ολόκληρων γειτονιών και η καταστροφή νεκροταφείων είναι χαρακτηριστικό στοιχείο αυτής της περιόδου από τη Θεσσαλονίκη μέχρι την Ιστανμπούλ. Το 1922 ακολούθησε το 1923. Το 1923 για την Τουρκία είναι κυρίως μετωνυμία της ανακήρυξης της Τουρκικής Δημοκρατίας, ενώ για την Ελλάδα, της ανταλλαγής των πληθυσμών. Στην Ελλάδα πάρα πολλά τοπωνύμια συνοδεύονται από τον προσδιορισμό «νέος». Όσοι ήρθαν στην Ελλάδα, έφεραν μαζί τους το όνομα του τόπου τους. Αντίθετα, υπάρχει ίσως ένα μόνο τέτοιο μέρος στην Τουρκία, η συνοικία Γενί Μποσνά (Yenibosna), στην Ιστανμπούλ.Η μνήμη της ανταλλαγής των πληθυσμών είναι ζωντανή μόνο στην ελληνική πλευρά.

Επομένως, η μνήμη που έχει συγκροτηθεί για το 1922 είναι αντίθετη στις δύο πλευρές του Αιγαίου. Φυσικά, το 1922 ήταν ο τελευταίος σταθμός. Μέχρι τότε, ειδικά μετά το 1912, οι δύο λαοί είχαν υποστεί οδυνηρές δοκιμασίες από τους πολιτικούς τους εκπροσώπους, συρράξεις, αποκλεισμούς, εξορίες, σφαγές και άλλες θηριωδίες. Η συσσώρευση όλων αυτών διαδραμάτισε πολύ σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της συλλογικής μνήμης και της διχοτομικής κατασκευής των «άλλων». Παρ’ όλα αυτά, η τουρκική αριστερά δεν είναι σε θέση να δημιουργήσει τη σύνδεση μεταξύ αυτών των εθνοκαθάρσεων και του 1922. Ο βασικότερος λόγος που η αριστερά στην Τουρκία δεν έχει διαφορετική αντίληψη για το 1922 από τη δεξιά είναι ότι θεωρεί ότι η Ελλάδα ήρθε στην Ανατολία ως «πιόνι των ιμπεριαλιστών».

Η (τουρκική) αριστερά, κάνοντας λόγο για την ημέρα της νίκης ενάντια στον ιμπεριαλισμό, ενσωματώνεται στην εθνική αφήγηση

Είναι, ωστόσο, γεγονός ότι η Αγγλία υποστήριξε την εισβολή με την υπόσχεσή της προς την Ελλάδα. Για την τουρκική πλευρά, η περίοδος 1919-1922 ήταν ένας «Πόλεμος για την Ανεξαρτησία». Και αυτή η απελευθέρωση, κατά την εθνικιστική αφήγηση, είναι απελευθέρωση από τον ιμπεριαλισμό. Ιδιαίτερα η βρετανική, γαλλική και ιταλική κατοχή ενισχύουν αυτή την αφήγηση. Ωστόσο, δεν υπήρξαν σοβαρές στρατιωτικές συγκρούσεις με αυτές τις χώρες.

Στην τελική φάση, το 1919-1923 ήταν στην πράξη ένας ελληνοτουρκικός πόλεμος. Ο γηγενής ελληνικός πληθυσμός της Ανατολίας θεωρήθηκε συνεργάτης των δυνάμεων κατοχής και αντιμετωπίστηκε ως ξένος. Με βάση αυτή την αντίληψη, πολιτικά κόμματα που αποτελούν τις σημαντικότερες οργανώσεις των Τούρκων σοσιαλιστών, όπως το TİP (Εργατικό Κόμμα Τουρκίας), το Sol Parti (Αριστερό Κόμμα) και το TKP (Κομμουνιστικό Κόμμα Τουρκίας), υιοθετούν τον όρο «ημέρα της νίκης», για μια μέρα που τιμάται από τις τουρκικές ένοπλες δυνάμεις, και την τιμούν επίσης ως εθνική γιορτή. Η καταστροφή των τοπικών κοινοτήτων, η εξόντωση των πληθυσμών, οι σφαγές και τόσες άλλες αγριότητες που διαπράχθηκαν αποσιωπώνται. Έτσι, η αριστερά, κάνοντας λόγο για την ημέρα της νίκης ενάντια στον ιμπεριαλισμό, ενσωματώνεται στην εθνική αφήγηση. Δεν υπάρχει καν μια διαφορετική θεώρηση των γεγονότων, μια θεώρηση από τα κάτω.

Η ιστορία βέβαια δεν είναι τόσο πολωμένη. Κατά τη διάρκεια της ελληνικής κατοχής, πολλά κομμάτια του τουρκικού/μουσουλμανικού πληθυσμού διατηρούσαν στενές σχέσεις με την ελληνική διοίκηση. Μάλιστα το γεγονός αυτό έχει αφήσει το στίγμα του και σε σημαντικά έργα της τουρκικής λογοτεχνίας. Μια από τις πιο χαρακτηριστικές τέτοιες περιπτώσεις απαντάται στο μυθιστόρημα Yaban του Yakup Kadri Karaosmanoğlu. Αλλά και η εθνικιστική τουρκική εφημερίδα Köylü είχε αναπτύξει καλές σχέσεις με τις ελληνικές αρχές κατά τη διάρκεια της κατοχής. Αντίθετα, από την άλλη πλευρά, στο εσωτερικό του ελληνικού στρατού εκδηλώθηκαν ισχυρές αντιστάσεις από τους στρατιώτες, που έφτασαν μάλιστα και σε ένοπλες συγκρούσεις μεταξύ τους. Κατά τη διάρκεια του Εθνικού Αγώνα, στρατιωτικές συγκρούσεις σημειώθηκαν και στο εσωτερικό της τουρκικής πλευράς, δόθηκαν σημαντικοί αγώνες για την ανάληψη της ηγεσίας και οι κοινωνικοί αγώνες διαδραμάτισαν πολύ σημαντικό ρόλο. Η Χαλίντ Εντίπ (μια γνωστή γυναίκα της εποχής), η οποία είχε μιλήσει σε ένα από τα πιο συμβολικά αντικατοχικά συλλαλητήρια, τόνιζε ότι ήταν ενάντια στις κατοχικές κυβερνήσεις και όχι ενάντια στους λαούς. Δυστυχώς, όλα αυτά τα διαφορετικά στοιχεία, οι γραμμές και οι γκρίζες ζώνες πέραν του άσπρου και του μαύρου ξεχνιούνται.

Η λαϊκή δυναμική που βγήκε στο προσκήνιο ιδιαίτερα στην Επανάσταση του 1908, οι κοινωνικοί αγώνες, ο αγώνας των «κοινών μας προγόνων», που πάλεψαν για «κοινωνικά και πολιτικά δικαιώματα», μακριά από εθνοτικές διαμάχες, είναι τα θεμέλια πάνω στα οποία μπορούμε να χτίσουμε το μέλλον. Ενώ η ελληνική αριστερά είναι πολύ καλύτερα εξοπλισμένη σε σχέση με το ζήτημα αυτό, η τουρκική αριστερά δεν μπορεί να συγκροτήσει μια εναλλακτική αφήγηση πέραν της εθνικιστικής. Αυτό είναι ένα ακόμα ζήτημα για το οποίο πρέπει να αγωνιστούμε, για ένα μέλλον «ισότητας» και «ελευθερίας».

 
https://prin.gr/2022/07/1922-ellada-tourkia/

Senem Büyüktanır

Ankara’da toplumsal itirazların dile getirildiği ve sokak eylemleriyle özdeşleşmiş kamusal alan Yüksel Caddesi idi. Son zamanlarda bu eksen Ulus Meydanı’na kaydı, artık basın açıklaması yapmak isteyenler için “polisin izin verdiği” alan Ulus Meydanı. Bu değişimin toplumsal hareketler açısından ne anlama geldiğini İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Yusuf Doğan Çetinkaya’ya sorduk. Yüksel Caddesi’nde eylem yapmanın yasaklanmasının devlet kurumların yakın olmasıyla ilgisi olmadığını söyleyen Çetinkaya, “Burada yapılan, toplumsal hareketlerin terbiye edilme, ehlileştirilme ve ıslah edilme girişimidir. Yani ‘Biz size açıklamanızı istediğimiz yerde yaptırabiliriz’ demektir” diye konuştu.

Toplumsal hareketler, direnişler ve ayaklanmalar ile toplumsal mekan arasındaki ilişkinin çok önemli olduğunu söyleyen İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Yusuf Doğan Çetinkaya, “Herhangi bir şeyi protesto eden onun aleyhinde kendi sözünü ifade etmeye çalışan hareketlerin, bunu nerede ifa ettikleri, hem işlevsel hem de sembolik olarak önemlidir. Kitlelere kamuoyuna ulaşmak ve kendi sözünü söylemek işlevsel olarak önemlidir. Kendiniz temsil etmek, görünür kılmak ve kendi varlığınızı ortaya koymak açısından da sembolik bir önemi vardır. Bundan dolayı bunu engellemek isteyenler hem sembolik varlığınızın engellenmesine ortadan kaldırılmasına yönelik olarak bir kasıtta bulunurlar hem de işlevini sınırlandırmaya çalışırlar” dedi.

Polisin Kızılay’da eylem yapılmasını, Meclis’e, bakanlıklara, devlet kurumlarına, Genelkurmay’a yakın olduğu için yasaklamadığını, zaten açıklama yapanların oralara yürüyecek gücü olmadığını vurgulayan Doğan, şunları söyledi:

“İşlevi daha tehlikeli ise bunu ortadan kaldırmaya çalışırlar, yasaklarlar. Fiziksel olarak zor kullanarak bunu önlemeye çalışırlar, bazen de bunu tamamen biteviye yapamayacakları için sembolik olarak sizi sınırlandırmaya çalışırlar. Bunun için de, sizin yaptığınız açıklamalara, mekan kullanımına müdahale ederler. Sizi çevreleyebilirler, etraftaki kitleden yalıtmaya çalışabilirler ve böylece insanların oraya girmesine, size ulaşmasına sizin sesinizi duymasına engel olmaya çalışırlar. Mesela polis, kalkanlarla etrafınızı çevirip çevrenizi terörize ederek sizi hayatın olağan akışından yalıtmaya çalışabilir, ya da sizin yerinizi değiştirebilir.

“Sembolik olarak sizi oraya gitmek zorunda bırakıyorlar”

Örneğin, İstanbul’da da Yenikapı Kutlama Alanı iktidar tarafından ‘Taksim yerine size burayı tahsis ettik, eyleminizi burada yapın’ dedikleri bir yer. Yenikapı, şehirden kopuk bir ada olması amacıyla da gösterilir evet ama bundan daha önemlisi sembolik olarak sizi oraya gitmek zorunda bırakıyorlar. Bunun örneklerini dünyada da görebiliriz mesela Amerika Birleşik Devletleri’nde polis gösteri yapacaklara eğitim verir; nasıl yürüyeceksiniz, nasıl pankart tutacaksınız, nasıl döneceksiniz şeklinde. Bunu kabul ettiğiniz zaman da aslında protesto etmekten yavaş yavaş uzaklaşıyorsunuz ve kendinizi sınırlandırılmış, bir yerde tanımlanmış, bir şekilde bir hareket ifa ederek ifade etmiş oluyorsunuz. Bu anlamda da aslında nizam için zararınızdan ve zehrinizden arındırılıp sistem için tehlikesiz hale getiriliyorsunuz.”

“Yaptığınız şey gerçekse sıkıştırıldığınız alanı örgütleyerek çıkabilirsiniz”

Doç. Dr. Çetinkaya, bu engellemenin avantaja da dönüştürülebileceği görüşünde:

“Elbette bir mekan fetişizmi içerisinde de girmemek, bunu da görebilmek gerekiyor. Mekanın sembolik ya da işlevsel önemi oradaki protestonun önüne de geçmemeli. Yüksel Caddesi’nde eylem yapmanın, Kızılay’da varlık göstermenin kendisi, Ulus’a göre çok büyük bir fark yaratmamalı. Bu anlamda hükümetin, polisin Ulus’a sevk etmesi bizi sınırlandırılabilir ama kendi varlığınızı orada da görünür kılmaya başlıyorsanız ve yaptığınız şey gerçekse, Ulus cumhuriyetin bir projesi iken, daha muhafazakar milliyetçi bir yer durumuna gelmiş olsa da sıkıştırıldığınız alanı da örgütleyerek çıkabilirsiniz. Bu da çok önemli tarihsel bir kazanım olur.”

 https://medyascope.tv/2022/01/14/ankarada-yuksel-caddesinde-eylem-yapmak-yasak-ulus-meydaninda-serbest-doc-dogan-cetinkaya-yapilan-toplumsal-hareketlerin-islah-edilme-girisimidir/

Ferda Balancar

Doğan Çetinkaya’nın derlediği ‘Osmanlı’da Marksizm ve Sosyalizm: Yeni Kuşak Çalışmalar’ kitabı İletişim Yayınları’ndan çıktı. Kitaba, ‘Akıntıya Karşı Kürek Çekmek başlıklı Önsöz ve ‘Osmanlıca Marksizm’ başlıklı yazılarıyla katkıda bulunan Çetinkaya ile konuştuk.

Ayça Söylemez

Meclisin bugün tarihsel işlevini yitirdiğini söyleyen Doç. Dr. Y. Doğan Çetinkaya: “Aslolan sokaktaki demokratik muhalefeti büyütmektir, meclis de bununla birlikte daha demokratik bir kurum olma yoluna girecektir.”

Y. Doğan Çetinkaya ile konuştuk.

Çetinkaya, “Meclisin bu işlevine sahip çıkmanın yolu da toplumun sokakta demokratikleşmesinden geçiyor. Meclisi mecliste kurtarmak mümkün değildir” diyor.

Meclis’in 100 yıldan fazlaya dayanan tarihini ve farklı dönemlerde geçirdiği değişimleri şöyle anlattı:

Tanzimat’la başlıyor

“Meclis’in temsili ve demokratik bir kurum olarak işlevi, tarihsel süreç içinde değişmiş dönüşmüştür. Bazı dönemlerde, Meclis’in çok demokratik, içerisinde farklı sesleri barındıran yapısı ortaya çıkıyordu.

“Modern Türkiye tarihi boyunca bazı dönemlerde de tamamen işlevsizleştiği, toplumla çok az bağı kalmış idari bir yapıya da dönüştüğü oldu.

“Meclislere baktığımız zaman, Türk modernleşme tarihinde birçok konuda olduğu gibi Tanzimat’la başlıyor.

“İlk başlarda meclis adını taşıyan kurumlar daha çok idari kurumlardı. Fakat 19. Yüzyılın ortasında vilayet meclisleriyle, daha sonra 1. Meşrutiyet ve özellikle 1908 devriminden sonra 2. Meşrutiyet ile gerçek anlamda içerisinde farklı siyasal partilerin farklı siyasal görüşlerin temsil edildiği, çok ciddi toplumsal, siyasi tartışmaların yapıldığı gerçek anlamda temsili bir kurum olarak Osmanlı siyasal yapısında ortaya çıktığını ve bu anlamda bir toplumsallığı barındırdığını görüyoruz.

“Hem siyasal sistemde hem toplumsal hayatta meclis aslında gerçek anlamıyla 2. Meşrutiyet döneminde yerini buluyor. Ancak o zaman da örneğin 1912 seçiminde, ki “sopalı seçimler” denir, İttihatçıların egemenliğinde (1913’te de darbeyle egemenliğe el koyacaklar) meclis daha kısıtlı bir kurum olarak sınırlanmıştı. Ama her hâlükârda Osmanlı meclisinde farklı sesler kendilerini ifade etme şansı bulmuşlardı.”

1920 meclisinin meşruiyeti yüksekti

“1920’de Ankara’da kurulan meclisin gerisinde de çok ciddi bir toplumsal dinamik vardı. Örneğin, 1919 seçimiyle son Osmanlı meclisinden gelenler… Anadolu’nun birçok yerinde kurulan “küçük meclisler” de diyebileceğimiz 1918-1920 kongreler döneminde, bu kongrelerin içerisinde çok ciddi siyasal farklılıklar bulunuyordu ve toplumu temsil etme anlamında önemli işlevleri vardı.

“Tüm bunlar kendi temsillerini 1920’de Ankara’da buluyor. Ankara’da kurulan meclis kendinden önceki bakiyeyi temsil eden farklı seslerin olduğu, ciddi siyasal tartışmaların yürütüldüğü bundan dolayı da meşruiyeti yüksek bir meclisti. Zaten İstanbul hükümetiyle de rekabet içerisindeydi.

“Ama 1923’te Cumhuriyetin ilanından önce yapılan seçimde meclis, bu demokratik ve çok sesli yapısını kaybetti. Yani, Cumhuriyeti ilan eden meclis, 1920’de kurulan meclis değil.

“Meclislerin demokratik, çok sesli yapıları zaman içinde değişime uğrayabiliyor. 30’lu yıllardan tekparti döneminde mesela meclis bugünküyle benzer, daha idari bir yapıya benzedi.”

Bugünkü durum acınası…

“Ancak yine de bugün içinde bulunduğumuz durum, meclisin tarihiyle karşılaştırdığımızda çok daha acınası. 19. Yüzyılın ortasındaki vilayet meclisleriyle, 1908 devriminin ardından gelen meclisle ya da milli mücadeleyi yürüten 1920 meclisiyle karşılaştırılamayacak düzeyde.

“Ama bu mecliste bile farklı sesler, HDP ve TİP’in temsilcileri ve CHP içerisinde bazı farklı sesler, kendilerini ifade etme imkânı bulabiliyor. Bunun için de meclis hala önemli ama tabii toplumun demokratikleşmesinin kaderinin bağlanmaması gereken bir kurum. Sivil toplum örgütleri veya demokratik kitle örgütleri gibi sokakta, tabanda yaratılan örgütlülükler çok daha önemlidir. Yine de meclisi tamamen es geçmemek lazım.

Meclis tarihsel işlevini kaybetti

“Meclisin daha işlevsel hale getirilmesi, farklı seslerin duyulması, demokratikleştirilmesi, toplumla bağının kurulması önemlidir. Bugün ise bunlar yitirilmiş durumda. HDP grubunu, CHP içindeki bazı temsilcilerle TİP milletvekillerini dışarıda tutarsak meclis tarihsel işlevini kaybetmiş durumda.

“Meclisin bu işlevine sahip çıkmanın yolu da toplumun sokakta demokratikleşmesinden geçiyor. Meclisi mecliste kurtarmak mümkün değildir. Toplum demokratikleştikçe meclis de daha demokratik bir hale gelecektir. Geçmişte de toplumda demokratik damar güçlendiğinde meclis daha temsili bir özellik göstermiş zaten.”

İktidar meclisin mevcut halinden bile rahatsız

Doç. Dr. Çetinkaya, “Meclisin şu anda iktidara meşruiyet sağlamaktan başka bir işlevinin kalmadığı, bu sebeple muhalefetin meclisten çekilmesi gerektiği de dile getiriliyor” şeklindeki sorumuzu da şöyle yanıtladı:

“Tam olarak öyle olduğunu söyleyemeyiz çünkü iktidar meclisin mevcut halinden bile rahatsız. Örneğin, 128 milyar doların sorulması bile rahatsızlık yaratıyor. Meclisteki sesleri susturmaya, meclisi tek tip askeri bir kurum haline getirmeye çalışanlar, bunu başarmış olsalar bile meclisin varlığından her zaman rahatsız olurlar. Çünkü halen aykırı sesler çıkmaya devam eder.

“Bu bakımdan meclis halen değerlidir. Bugün de farklı sesler kendilerini ifade edebiliyorlar fakat tabii ki meclis bugün demokratik toplumun unsuru olmaktan ve denetlemekten ziyade, iktidarın, tek parti iktidarını tahkim eden, söylediklerini emir telakki eden bir yapıya sahip. Ama yine de toplum demokratikleştirilecekse sokakta verilen mücadelenin yansımalarından biri de mutlaka mecliste olacaktır.

“Bu sebeplerle seçimleri, meclisin demokratikleştirilmesini önemsemek, meclisteki farklı seslere sahip çıkmak, mecliste mücadele verenlere destek olmak gerekir. “Buradan bir şey çıkmaz” diyerek sırtımız dönmek doğru değil. Ama sokaktaki mücadeleyi büyütmedikçe, bu destek söylemden öteye gitmez. Aslolan sokaktaki demokratik muhalefeti büyütmektir, zaten meclis de bununla birlikte daha demokratik bir kurum olma yoluna girecektir.”

Y. Doğan Çetinkaya hakkında

Doç. Dr., Siyasi Tarih Anabilimdalı.

İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi mezunu. Boğaziçi Üniversitesi Tarih bölümünde ve Budapeşte’de Central European University’de iki yüksek lisans yaptı. Doktora derecesini Hollanda’daki Leiden Üniversitesi’nde aldı.

Halen İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi’nde öğretim üyesi.

1908 Osmanlı Boykotu: Bir Toplumsal Hareketin Analizi (2004), The Young Turks and the Boycott Movement: Nationalism, Protest and the Working Classes in the Formation of Modern Turkey (2014), Osmanlı’yı Müslümanlaştırmak: Kitle Siyaseti, Toplumsal Sınıflar, Boykotlar ve Milli İktisat (1909- 1914) (2015), Gelecek 1917: Tarih, Devrim, Kültür (2018-Foti Benlisoy ile birlikte) adlı kitapları ve Toplumsal Hareketler: Tarih, Teori ve Deneyim (2008), Ortadoğu: Direniş, Devrim, Emperyalizm (2014), Tanzimat’tan Günümüze Türkiye İşçi Sınıfı Tarihi 1839-2014: Yeni Yaklaşımlar, Yeni Alanlar, Yeni Sorular (2015-Mehmet Ö. Alkan ile birlikte), 1917: Rusya’da Devrimde Devrim (2018- Mehmet Ö. Alkan ile birlikte) adlı derlemeleri yayımlandı.

Türkiye’nin toplumsal ve siyasal tarihi, toplumsal hareketler, Türk milliyetçiliği, Türkiye sol düşüncesi, Türkiye futbol tarihi ve sınıf hareketi üzerine yazdığı yazılar uluslararası ve ulusal dergi ve kitaplarda yayımlandı.

https://bianet.org/haber/meclisi-mecliste-kurtarmak-mumkun-degil-242934

https://bianet.org/haber/paris-komunu-150-yasinda-240958

Mahmut Hamsici

Diğer yandan popüler kültürde, TV dizilerinden anma programlarına, özellikle Osmanlı dönemiyle ilgili, alışkın olunduğundan farklı bir tarih anlatısını ortaya koyan eserler ve etkinlikler çoğalıyor.

Serpil İLGÜN

Yrd. Doç. Doğan Çetinkaya: Hiç olmadığı kadar bir Erdoğancılıktan bahsedebiliriz.

Ekonomik kriz ve başkanlık, geçtiğimiz hafta da siyaset gündeminin öne çıkan iki başlığı olmayı sürdürdü. Krizi önleme tedbirlerinden biri olarak halkı dolar bozdurmaya çağıran Erdoğan, doların kısmi düşüşü karşısında da kampanyayı sonlandırmadı ve halka “Amaçları bizi yok etmek. Bu saldırının da üstesinden geleceğimize eminim. İşte dolar düşmeye başladı. Ama yetmez, daha da yüklenin” mesajı verdi.

Pazartesi röportajında bu hafta, dolar bozdurma kampanyasının arka planını konuştuk.

Kısa sürede teşviklerle örülü bir kampanyaya dönüştürülen ve “2 bin dolar bozdurup makbuzunu getirene mezar taşı bedava”dan, “500 bin dolar bozduranın adını üniversite anfisine vermeye” dek çeşitlilik gösteren kampanya, salt doları düşürmeye mi odaklı? Dolar bozdurmak, neden vatan savunusuyla eş tutuluyor? “Doların yükselişi, Türkiye düşmanlarının yeni oyunu” söylemi nasıl karşılık buluyor?

İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Öğretim Üyesi Yrd. Doç. Y. Doğan Çetinkaya yanıtladı.

Çetinkaya, AKP- MHP uzlaşısını ve başkanlık sistemini de değerlendirdi.

Erdoğan “Yetmez, milletim daha da yüklenmeli” diyerek dolar bozdurma çağrısını sürdürüyor. Buradaki amaç tamamen iktisadi mi? Yani salt doların ateşinin düşürülmesi için mi vatandaş seferber ediliyor?
Tabii ki hayır! Bu soru aslında benim çalıştığım konuların kapsamına giriyor. Hem yüksek lisans, hem doktora tezimi “Osmanlı’da boykot hareketleri” üzerine yazdım. Temel iddiam, bunların politik silahlar olarak kullanılan iktisadi eylemler olduklarıydı. Burada temel amaç ve motivasyon her zaman politiktir. İktisadi ve sosyal hedefler ikincildir. Ayrıca bu tür girişimlerin tarihsel örnekleri üzerine yapılan çalışmaların önemli bir tespiti, bu tür eylem, çağrı ve kampanyaların somut iktisadi sonuçlarının çok hesaplanabilir olmadığıdır.

Buna karşılık doların düşmesi, Erdoğan ve AKP çevrelerince kampanyayla ilişkilendiriliyor biliyorsunuz.
“Dolar bozdurma seferberliği”nin doların TL karşısındaki değeri açısından belki kısa dönemli karşılığı olabilir. Özellikle de kendi mahallesi içinde yüksek miktarda bir karşılığı olursa çağrının. Ama belirttiğim gibi zaten bunun gerçek iktisadi karşılığının ne olacağını da belki hiçbir zaman bilemeyeceğiz. Çok hesaplanabilir bir şey olduğunu düşünmüyorum. Çünkü daha birçok başka değişken ve girdi var.

Dolar bozdurma çağrısı, boykot gibi daha radikal ve kopuşçu bir çağrı değil. Daha utangaç bir çağrı. Zaten biliyorsunuz hükümet ABD ve AB’yi de doğrudan telaffuz etmemek için daha çok “üst akıl” gibi kavramlar kullanmaya çalışıyor. Yani gerek Cumhurbaşkanı, gerekse de AKP çevrelerinin Batı karşıtlığı utangaç ve ürkek. Bundan dolayı Şangay vs gibi çıkışlar da ergen haylaz çocuk tonunun çok ötesine geçemiyor.

Ancak şurası kesin ki kampanya her şeyden önce hem çok kısa dönemli, hem de palyatif bir çözüm olacaktır kuşkusuz. Fakat, çağrıdaki asıl neden ve motivasyon doların ateşinin düşürülmesinden ziyade, politik.

Yaptıkları sınırlı tasarruflarla doların iniş çıkışı üzerinde belirgin bir etki göstermedikleri halde, söylemin “15 Temmuz’da sokağa çıkıp vatanını kurtaran; şimdi de dolarını bozdurarak ekonomiyi kurtaracak olan halk” üzerinden kurulmasının sebebi ne?
İşte tam burada asıl amaç politik dediğim noktaya varıyoruz. Bu çağrı kamuoyuna yapılmış bir çağrı. Daha doğru bir ifadeyle “millet”e. Dolarınızın olup olmaması önemli değil. Önemli olan çağrı yapılan milletin ve o “ruhun” içinde hissetmeniz kendinizi. Bundan dolayı 15 Temmuz’da yaratılan “darbe karşıtı ruh”, “Yenikapı ruhu”, her ne derseniz deyin onu devam ettirmeyi, yeniden üretmeyi hedefleyen bir girişim. Yani sadece yaklaşmakta olan, ayak seslerini duyurmaya başlayan krize karşı bir ön alma çabası değil. Elbette o da çok önemli bir neden. Hızla içine girilmekte olan iktisadi istikrarsızlık içinde kendi mahallesini ve tabanını teyakkuz haline geçirmek isteği. Nitekim iktisadi ve mali gelişmeleri bir komplo ve 15 Temmuz darbe girişiminin bir devamı olarak anlatılması da bir tesadüf değil.

Zaten doların yükselişi de “15 Temmuz’da başaramayanların yeni bir saldırı hamlesi” olarak sunuluyor…
Evet, bundan dolayı dolar bozdurma seferberliği de darbeye karşı sokağa çıkanlara mücadelenin sürdüğü mesajını verme çabası. Yani kriz ve onun yaratacağı yıkım ve mağduriyetlerin müsebbibi dış düşmanlar, üst akıl. Kriz, sitemin bir sonucu değil buna göre. Ya da hükümet politikalarının bir sonucu değil. Bundan dolayı sınıfsal bir sorun da değil. Milli bir mesele. Hal böyle olunca hükümetin ve milletin başkumandanının arkasında kenetlenmeli millet. İşçiler emekçiler milli bir sorumlulukla davranmalı. Milli bir tavır almalı. Dolar bozdurmakta olduğu gibi. Bugün dolar bozdurma, yarın bir başka tavır. Bu ruhun içinde değilseniz zaten milletin de dışına düşersiniz. Yani “yerli ve milli” değil yabancı olursunuz. Böylece bir kriz durumunda hem bunun faturasını halka yıkmak daha kolay olur, hem de yükü omuzlarına bıraktığınız halkın önemli bir kısmını da arkanıza alarak oluşacak tepkiyi başka hedeflere yönlendirebilirsiniz. Ancak kriz bunun sadece bir boyutu. Dolayısıyla burada hedeflenen bir iktisadi krize karşı tedbir alma girişimi değil sadece. Bunu unutmamalı. Bu içinden geçmekte olduğumuz siyaset ve rejim tartışmaları çerçevesinde değerlendirilmesi gereken bir hamle. Sarayın politikaları ve uyguladığı yukardan aşağı seferberlik örüntülerinin bir görüngüsü.

Dolar bozdurma seferberliğinin karşılık bulmasında 15 Temmuz katkısı için ne söylersiniz? Darbe girişimi sonrasında kurulan dil ve yaşananlar, altını çizdiğiniz “vatan-millet”, “yerli-milli” propagandasının satın alınmasını kolaylaştırdı mı?
15 Temmuz çok önemli bir dönüm noktası oldu. Aslında daha öncesi de var elbette. Asıl kırılma noktası Gezi’ydi. Erdoğan’ın kendi mahallesine kapanması ve orayı konsolide etmeye çalıştığını yıllardır söylüyoruz. 15 Temmuz bu süreçte yeni bir seviyeye geçeceğimizin önemli bir işareti oldu. Başka bir merhaleye geçiyor gibiyiz. Öyle ki bugün artık daha önce hiçbir zaman olmadığı kadar bir “Erdoğancılıktan” bahsedebiliriz. Yani bir “reis düzeni”nin kurulmakta olduğu tespitini yapabiliriz. Nitekim bugün otoriter rejim tanımlamaları ve faşizm tartışmalarının yükselişi boşuna değil. 15 Temmuz sonrasında İslamcı grupların birçoğu da Erdoğan’ın iktidarını bir beka sorunu olarak daha net bir şekilde ortaya koyuyor. Saray bu noktada çok başarılı adımlar attı. Hatta Gezi sonrasında zaten söylediğimiz gibi AKP’den ziyade artık Erdoğan vardı. Bugün artık İslamcı mahallenin tüm renkleriyle Erdoğan giderse tüm “kazanımlar” gider noktasında olduklarını daha net söyleyebiliyoruz 15 Temmuz sonrasında. Nitekim İsrail-Mavi Marmara, Rusya-Halep gibi meselelerde doğru düzgün bir ses verilememesi ve Erdoğan eleştirisinin ortaya çıkamaması bunun bir göstergesi. Ya da çıksa dahi bunun daha çok AKP içindeki yozlaşma göndermeleri olması ve Erdoğan’ın bunlardan ayırt edildiğinin altının kalın kalın çizilmesi.

Sokağın militerleşmesi, 15 Temmuz sonrasında konuştuğumuz meselelerden biriydi. Dolar kampanyasına verilen destek, Erdoğan liderliği etrafında kenetlenen sağ, milliyetçi, muhafazakar kesimin konsolidasyonu, organizasyonal pozisyonu için ne söylüyor?
İslamcı cenahın bir bölümünün özellikle Kafkasya ve Balkanlarda ve son süreçte de Ortadoğu’da silahlı mücadele konusunda önemli bir tecrübe edindiğini söylemek mümkün. Her ne kadar bu kesimler Türkiye’deki İslamcı camia içinde marjinal de olsalar. Yine de 15 Temmuz darbe girişimine karşı direnişte ve özellikle Erdoğan’ın meydanlara yaptığı çağrıdan önce sokağa çıkmada bu tecrübenin de katkısı olduğunu düşünmek için yeteri kadar nedenimiz var. Ancak diğer yandan bu damar AKP iktidarı sırasında Türkiye’de önemsizleşti. AKP iktidarının İslamcı cenahın sistem karşıtlığını ve radikalliğini fazlasıyla törpülediği önemli bir tartışma başlığı. Sokağın militerleşmesi, sözünü ettiğim bu tespitten farklı bir olgu ve yukarıda altını çizdiğimiz gelişmenin bir parçası. Özellikle Melih Gökçek’in halkın 15 Temmuz sonrasında silahlanmaya başladığını haber vermesi ve bunun milletin tepkisi olarak doğal olduğunu söylemesi bunun bir göstergesi. 15 Temmuz aynı zamanda halkın milli tepkisini sokakta vermesi ve sorumluluğu devlet kurumlarına bırakması gerektiğini vaaz eden anaakım sağ söylemden de kopuşun bir miladı olabilir. Müstakbel bir otoriter rejimde paramiliter bir sokak gücü potansiyelini ne kadar barındırıyor bunu zaman gösterecek.

MHP-AKP UZLAŞISININ ESASINI SAVAŞ POLİTİKALARI OLUŞTURUYOR

Başkanlığı hedefleyen anayasa değişikliği taslağı Meclise sunuluyor. “Cumhurbaşkanlığı sistemi” taslağı, “Türkiye nereye gidiyor” sorusuna nasıl yanıtlar üretiyor?
Erdoğancılık ve buna tekabül eden güçlü bir tabanı olan, onu seferber etme kapasitesi de yüksek olan otoriter bir rejim en kuvvetli olasılık.

“İç ve dış güçlerin saldırısı altındayız. Başkanlık gelirse saldırılarla daha kolay başa çıkarız!” Erdoğan ve partisi başkanlık savunusunu bu argüman üzerinden kuruyor. Soru şu; saldırılarla başa çıkmak için neden illa Erdoğan’ın başkan olması gerekiyor?Elbette gerekmiyor. Ancak sözünü ettiğiniz söylem, oluşmakta olan yeni rejimin nasıl bir rejim olacağının da işareti ve habercisi aslında.

Cumhurbaşkanının partiyle ilişkisi, yüce divana sevki vs gibi başlıklarda MHP’nin itirazları olduğu söyleniyordu ancak kimi yorumculara göre asıl pürüzü bu başlıklar oluşturmadı ve AKP ile pazarlıkta MHP istediğini aldı! MHP’nin AKP ile ortaklıkta esas “kazancı” ne oldu?
MHP’nin geldiği nokta ve iç tartışmaları üzerine ayrı bir sohbeti hak ediyor. Ancak burada altını çizmemiz gereken husus şu: MHP’nin başkanlık tartışması konusunda basit bir pozisyon değişikliği içine girdiğini reddetmek gerekir. Zira Saray’ın izlediği politikanın ve başkanlığı tartışma biçiminin de MHP’ye doğru bir evrim geçirdiğini görmek gerekir. Her şeyden önce MHP’nin kazancı bu belki de. “Taş üstünde taş, baş üstünde baş kalmasın” talebinden beri mevcut hükümet politikalarının MHP’nin destekleyeceği siyasalar ürettiğini görmek lazım. Daha önce başka bir röportajda MHP’nin bazı noktalarda birleşen, bazılarında örneğin Erdoğan konusunda ayrışan bir tabanı olduğunu uzun uzun anlatmıştım. Buradan hareketle Erdoğan ile anlaşmanın MHP tabanında önemli bir karşılığı var. Bir de savaş politikalarını göz önünde bulundurduğumuzda aslında Bahçeli’nin tavrı o kadar da şaşırtıcı değil. Buna Bahçeli muhalefeti ve bundan kurtulma isteğini de eklemek lazım. Bahçeli muhalefeti 15 Temmuz öncesinde en çok MHP tabanının özellikle devlet kadrolarından koptuğu, iş çevrelerinin de ihalelerden dışlandığı üzerinde duruyordu. Bu ittifak ile Bahçeli’nin bu konularda da önemli kazanımlar elde ettiğini görülüyor. Özellikle emniyette MHP kökenlilerin önemli mevkilere atandığına dair haberleri okumaya başladık bile. Ancak bütün bunların yanında esas uzlaşının savaş politikaları üzerinden olduğu temel nokta. Ve bu da MHP’nin en büyük “kazancı.”

ERDOĞAN DAHA GENİŞ BİR MUTABAKATA İHTİYAÇ DUYMUYOR

OHAL, KHK, Meclisin üçüncü büyük partisinin eşbaşkan ve vekillerinin tutuklu olduğu şartlarda Türkiye’de sistem değişikliğine gidiliyor ve bunun nasıl yapılacağını bırakalım kamuoyu, iki partinin milletvekilleri bile son dakikalara kadar bilmiyor. AKP/Erdoğan neden şeffaflıktan kaçınıyor ve toplumsal mutabakat arama ihtiyacı hissetmiyor?
Mutabakatı demin çizdiğim çerçeve içinde MHP ve onun tabanının Erdoğan karşıtı olmayan kısmıyla sağlamış durumda zaten. Ayrıca 15 Temmuz ve Yenikapı ruhu ile FETÖ karşıtlığı ve açılımın terk edilmesi ile muhafazakar olmayan seküler çevrelerde de bir karşılığı var. Bu durumda daha fazla mutabakat ya da daha doğrusu meşruiyet ihtiyacı olduğunu sanmıyorum. Bu ortamı, 15 Temmuz sonrası ne kadar desteğe sahip olduğunu tam bilmediğimiz başkanlığa tahvil etmesi artık o kadar da zor değil.

“Karşı sözün kurulamadığı, muhalefetin propaganda olanaklarının son derece kısıtlandığı OHAL şartlarında referandumdan çıkacak sonuç demokratik ve meşru olur mu” sorusuna sizin yanıtınız ne?
Demokratik olmayacağı belki bizim açımızdan kesin ama önemli bir kesim açısından meşru olacak elbette.

TEPKİLERİ DERLEYİP TOPLAYACAK SİYASAL ÖZNE YOK

Tüm olumsuz şartlara, baskıya karşın akademiden kitle örgütlerine, öğrencilerden sol sosyalist güçlere eylemler yapılıyor, demokratik muhalefeti birleştirmek için yoğun çabalar sarf ediliyor ancak istenilen düzeye gelmiyor. Eksik olan ne, ne yapmalı?Bu soru da uzun ayrı bir söyleşiyi gerektirir. Gerçekten bu hakim eğilime karşı önemli bir karşı duruşun olduğu aşikar. Saydığınız kesimler bir kitle tabanı yaratamasalar, örgütlenemeseler de seslerini yükseltebiliyorlar. Ancak bu konuda da bir demoralizasyonun olduğunu da görmezden gelmemek gerek. Ancak bu kadar güçsüzlüğüne rağmen sol muhalefet hemen her alanda ortaya çıkmakta, ses vermekte gecikmiyor. Peki o zaman neyin güçsüzlüğünden bahsediyoruz? Eksik olan asıl unsur bütün bu saldırılar karşısında bir referans noktası olacak, tepkileri derleyip toplayacak, ortak bir zemin oluşturacak siyasal özne. Ne yazık ki onlarca siyasal grubun varlığına rağmen gerçek bir sosyalist öznenin varlığından söz etmek çok mümkün değil. Daha başka şeyler de söylenebilir ancak ben kendi açımdan bu eksikliği başat bir eksiklik olarak görüyorum.

https://www.evrensel.net/haber/299177/dogan-cetinkaya-bir-reis-duzeni-kurulmakta

Sevda AYDIN

Önceki gün hayatını kaybeden Prof. Dr. Halil İnalcık için, bugün Ankara Üniversitesi Dil, Tarih, Coğrafya Fakültesinde tören yapılacak.

100 yaşında hayatını kaybeden, dünyanın sayılı tarihçilerinden Prof. Dr. Halil İnalcık için bugün Ankara Üniversitesi Dil, Tarih, Coğrafya Fakültesinde bir tören düzenlenecek. İnalcık için Bilkent’teki Doğramacızade Camii’nde öğle namazını müteakip tören yapılacak. İnalcık’ın cenazesi, perşembe günü İstanbul’daki aile mezarlığına defnedilecek.

1916’da İstanbul’da doğan İnalcık, 1942’de Türkiye’de sosyo ekonomik tarih yazıcılığının ilk örneklerinden biri olan “Tanzimat ve Bulgar Meselesi” başlıklı teziyle doktor oldu. 1943’te de “Viyana’dan ‘Büyük Ricat’e Osmanlı İmparatorluğu ve Kırım Hanlığı” teziyle doçent unvanını aldı. 1947’de Türk Tarih Kurumu üyeliğine seçilen İnalcık, 1949’da İngiltere’de British Museum’da Türkçe yazmalar üzerinde çalıştı ve Osmanlı tarihine ait kayıtları topladı.
1950’li yıllardan sonra yayınları ve öğretim faaliyetleriyle adı dünya tarih çevreleri tarafından yakından izlenen İnalcık, 1972’de aldığı davet üzerine Chicago Üniversitesi Tarih Bölümünde imtiyazlı profesör olarak çalışmaya başladı. 1973’te İngiltere’de “The Ottoman Empire: The Classical Age, 1300-1600 (Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ, 1300-1600)” adlı eserini yayımladı. Eser, birçok yabancı dile çevrildi, seçkin dünya üniversitelerinde okutulan temel eserlerden biri oldu.
Yaklaşık 15 yıl çalıştığı Chicago Üniversitesinden 1986’da emekli olan İnalcık, 1990-1992 yılları arasında Harvard ve Princeton üniversitelerinde misafir profesör olarak dersler verdi. 1993’te Bilkent Üniversitesi Tarih Bölümünü kurdu. Osmanlı tarihi üzerine çok sayıda eseri bulunan Prof. Dr. Halil İnalcık, 7 dil biliyordu.

‘MUHAFAZAKAR TARİHÇİLİKTEN KOPAN ENDER ÖRNEKLERDEN’

İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Siyasi Tarih Ana Bilim Dalı Öğretim Üyesi Y. Doğan Çetinkaya İnalcık hocanın milliyetçi ve devletçi bir çerçeveden çıkmış da olsa Türkiye’de modern ve bilimsel tarihçiliğin oluşması ve kurumsallaşmasında çok önemli bir rol oynadığını belirtti. Çetinkaya şözlerini şu şekilde sürdürdü; “Türkiye’de modern tarihçiliğin kurumsallaşmasında Fuat Köprülü ve Ömer Lütfi Barkan gibi önemli bir halkayı temsil etmiş, dahası kendi içine kapalı tarihçiler dünyasını dış dünyaya açmış ve sonuçta kendisine yurt dışında da prestijli bir yer edinmiştir. Bu anlamda hocaların hocası payesini hak etmiş ve zaman zaman devletçi ve milliyetçi refleksler vermekten geri duramamışsa da daha çok sığlık ve bilimsellikten uzaklıkla malul milliyetçi muhafazakar tarihçilikten kopan ender örneklerden bir tanesini teşkil etmiştir.”
Evrensel Kültür Dergisi Yayın Yönetmeni Aydın Çubukçu Halil İnalcık’ın Efsaneye dayanan tarihçilik yerine, sözde tarihçilik yerine belgeli ve gerçekçi bir bilimsel tarihçiliğin hakim olmasına çalıştığını hatırlattı: Halil İnalcık bütün dünya bilim çevrelerinin kabul ettiği gibi en büyük Osmanlı tarihçilerinden birisiydi. Özellikle belgelere olan hakimiyetiyle ve bunlara getirdiği yorumlarla bu unvanı hak etmiştir. Efsaneye dayanan tarihçilik yerine, sözde tarihçilik yerine belgeli ve gerçekçi bir bilimsel tarihçiliğin hakim olmasına çalıştı. Eserleri daima yol gösterici kaynaklar olarak kalacaktır. Saygıyla anıyoruz.

BİLKENT ÜNİVERSİTESİ: ÜZÜNTÜMÜZ SONSUZDUR

Bilkent Üniversitesi Tarih Bölümünün kurucusu olan İnalcık için üniversiteden başsağlığı mesajı yayımlandı; “Üniversitemiz Tarih Bölümü kurucusu, büyük Osmanlı tarihçisi, Hocaların Hocası Prof. Dr. Halil İnalcık vefat etmiştir. Üzüntümüz sonsuzdur… Ulusumuza, tüm sevenlerine, Bilkent camiasına ve ailesine başsağlığı diliyoruz.”

‘TARİH DİSİPLİNİNİN PUSULASI’

İnalcık’ın ardından başta öğrencisi İlber Ortaylı olmak üzere kitaplarını okuyan pek çok kişi sosyal medyadan “hocaların hocası” için duygularını paylaştı.
Ortaylı hocasını, “Halil İnalcık Hoca bir müessesedir, bir kurumdur. Bu ülkenin yetiştirdiği, iftihar edeceği bir münevverdir.” Sözleriyle andı.
Tarih Vakfı ş resmi twitter hesabından Kurucu Üyeleri Halil İnalcık için şöyle dedi; Tarih disiplininin pusulası, Halil İnalcık’ı kaybettik. Ailesine, öğrencilerine başsağlığı diliyoruz.
Oyuncu ve Yönetmen Ahmet Mümtaz Taylan da İnalcık için sosyal medya hesabından şu sözleri paylaştı: “Yüzyılın harikulâde belleği susmuş. Eşsiz Halil İnalcık. Nur içinde yatsın.”
Yazar Ahmet Ümit “Tarihçilerin kutbu” dediği Halil İnalcık’a “Teşekkürler büyük insan” diyerek veda etti.
100 yıllık bellek, Duayen Tarihçi Halil İnalcık için gazeteci Fehim Taştekin ise düşüncelerini şöyle tarif etti; “Sadece tarihçi değil bir tarih çekip gitti… Halil İnalcık, 100 yaşında hayatını kaybetti.”
Gazeteci Can Dündar da bütün ömrünü çalışmakla geçirmiş, Türkiye’nin asırlık tarihçisi için şu ifadeleri kullandı;  “Sadece tarihçi değil, başlı başına bir tarihti Halil İnalcık.
Tanıştığımız güne şükrediyorum. Başımız sağ olsun.”
Şair Onur Caymaz , Halil İnalcık gibi üstatların bu ülkenin “mayası” olduğunu söyleyerek, “Birbirinden kopuk insanlarımızı bir arada tutan harcıydı… Devri daim ola!” dedi.

https://www.evrensel.net/haber/286115/halil-inalcik-bilimsel-tarihciligin-hakim-olmasina-calisti